Redakcja | Razem dla opieki

Polski język migowy jako język mniejszości: co to zmienia dla osób głuchych

Sat, 04 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polski język migowy ma w polskim prawie status połowiczny. Ustawa z 2011 r. pozwala osobie głuchej zażądać w urzędzie bezpłatnego tłumacza, ale nie nadaje jej językowi żadnej trwałej ochrony — nie ma go w katalogu języków, które państwo ma obowiązek pielęgnować, nie stoi za nim finansowanie z budżetu ani gwarancja obecności w szkole czy w mediach publicznych. Partia Razem chce to zmienić i uznać polski język migowy (PJM) za język mniejszości, co przeniosłoby prawo do tłumacza i dostępność usług publicznych z poziomu jednostkowego wniosku na poziom stałego zobowiązania państwa.

Problem: język, którego prawo nie widzi w pełni

Polski język migowy jest naturalnym językiem polskiej społeczności Głuchych. Ma własną gramatykę, składnię i porządek zdania, niezależne od polszczyzny mówionej, i przekazywany jest z pokolenia na pokolenie tak jak każdy żywy język. Czym innym jest system językowo-migowy (SJM) — sztuczny twór z lat 80., w którym znaki miga się w szyku polskiego zdania. SJM powstał jako pomocnicza kalka mówionego polskiego, wymyślona do celów dydaktycznych, a nie jako mowa, w której ktokolwiek naprawdę myśli. Rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje: przez lata w szkołach dla głuchych uczono właśnie SJM, a samych nauczycieli szkolono w tej kalce zamiast w żywym języku uczniów, przez co dzieci bywały odcinane od swojego pierwszego języka (Wikipedia — polski język migowy).

Obowiązująca ustawa o języku migowym i innych środkach komunikowania się z 2011 r. po raz pierwszy nazwała PJM w polskim prawie i dała osobie uprawnionej prawo do bezpłatnego tłumacza w kontakcie z administracją publiczną. To był krok naprzód, ale obwarowany. Prawo trzeba zgłosić z wyprzedzeniem co najmniej trzech dni roboczych, obejmuje ono wąsko rozumiane organy administracji, a poza urzędem — w szpitalu, u notariusza, w sądzie, w telewizji — kończy się albo działa wyrywkowo. Ustawa traktuje migowy jako środek komunikowania się, który należy jednostce udostępnić na jej żądanie, a nie jako język, który wspólnota ma obowiązek chronić i rozwijać. Cały ciężar spada więc na osobę głuchą: to ona musi wiedzieć, że ma prawo, zawnioskować w terminie i wyegzekwować je od konkretnego urzędnika.

Skala społeczności, której to dotyczy, jest znaczna. Według danych GUS w Polsce żyje ponad 800 tys. osób z głębokim niedosłuchem. Nie wszystkie posługują się migowym — wiele osób traci słuch dopiero na starość i pozostaje przy polszczyźnie mówionej — ale rdzeń społeczności Głuchych, dla których PJM jest pierwszym językiem, środowisko szacuje na kilkadziesiąt tysięcy; najczęściej podaje się przedział 40–50 tys. osób.

Dane poglądowe. Liczba ok. 40–50 tys. użytkowników PJM jako pierwszego języka to szacunek środowiska Głuchych, a nie wynik pełnego badania. Brak dokładnych statystyk sam w sobie jest jednym z problemów, które status języka mniejszości pomógłby uporządkować.

Rozziew między szacunkiem a oficjalnym rachunkiem widać w spisie powszechnym. W Narodowym Spisie Powszechnym 2021 polski język migowy jako język używany w domu zadeklarowało 9 267 osób. PJM po raz pierwszy w historii polskiego spisu w ogóle dało się wskazać, a i tak wynik wyszedł kilkukrotnie niższy od szacunków środowiska — bo pytano wyłącznie o język domowy i tylko o tych, którzy sami się zgłosili. Społeczność, która w statystyce publicznej ledwie majaczy, trudno objąć spójną polityką.

Reprezentujący tę społeczność Polski Związek Głuchych, członek Światowej Federacji Głuchych, od dekad wskazuje, że mimo ustawy z 2011 r. osoby migające wciąż napotykają barierę w dostępie do informacji, a przez nią do edukacji, kultury i rynku pracy. Dopóki PJM nie ma statusu chronionego języka, jego obecność w przestrzeni publicznej zależy od dobrej woli pojedynczego urzędu czy nadawcy, a nie od trwałego obowiązku wpisanego w prawo.

Co daje status języka mniejszości

Polskie prawo zna już mechanizm, który nadaje wybranym językom trwałą ochronę — ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 2005 r. To na jej podstawie kaszubski został jedynym w Polsce językiem regionalnym, a języki dziewięciu mniejszości narodowych i czterech etnicznych objęto ochroną. Status ten pociąga za sobą konkretne zobowiązania państwa, a nie samą deklarację szacunku.

Po pierwsze, z budżetu państwa idą dotacje na działania chroniące i rozwijające dany język oraz kulturę jego użytkowników — od wydawnictw i instytucji kultury po nauczanie. Po drugie, w gminach, w których społeczność przekracza ustawowy próg, język mniejszości może być używany jako pomocniczy w kontaktach z urzędem, a nazwy miejscowości bywają dwujęzyczne. Po trzecie, państwo bierze na siebie wspieranie nauczania języka i w tym języku. Kaszubski przeszedł tę drogę w ciągu jednego pokolenia: z mowy domowej, której w szkole raczej się wstydzono, stał się przedmiotem z podręcznikami, egzaminem maturalnym i publicznym finansowaniem.

Przeniesienie tej logiki na język migowy nie jest mechaniczne. Migowy nie jest przypisany do terytorium, więc dwujęzyczne tablice czy próg dwudziestu procent w gminie nie mają tu zastosowania — Głusi są rozproszeni po całym kraju, nie skupieni w jednym regionie. Sens statusu leży gdzie indziej: w trwałym, finansowanym z budżetu obowiązku obecności języka wszędzie tam, gdzie państwo styka się z obywatelem. W mediach publicznych, w których dziś tłumaczenie na migowy pojawia się wyrywkowo. W szkole, w której dziecko głuche ma prawo uczyć się w swoim języku, a nie w jego kalce. W urzędzie i w gabinecie lekarskim, gdzie tłumacz powinien być standardem, a nie efektem szczęśliwego zbiegu okoliczności.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat zapisano w rozdziale o państwie opiekuńczym, na które obywatel ma móc liczyć:

Uznamy polski język migowy za język mniejszości. Zadbamy o zwiększenie dostępności wszystkich stron i serwisów udostępnianych przez administrację publiczną dla osób z niepełnosprawnościami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 5, partiarazem.pl

Za tym jednym zdaniem stoi rozpisany wcześniej plan. W Karcie dla osób z niepełnosprawnościami Razem doprecyzował, co uznanie PJM za język mniejszości — na równi na przykład z kaszubskim — miałoby oznaczać w praktyce:

Standaryzacja i certyfikacja tłumaczy — system oceny jakości tłumaczeń na PJM oraz certyfikowania osób tłumaczących, żeby prawo do tłumacza znaczyło prawo do tłumacza kompetentnego.
Więcej migowego w mediach publicznych — ustawowe zwiększenie udziału treści tłumaczonych na PJM, zamiast pojedynczych okienek przy wybranych programach.
Nauczyciele znający język uczniów — uzależnienie prawa do nauczania dzieci i młodzieży Głuchej od co najmniej funkcjonalnej znajomości PJM, tak by szkoła przestała odcinać dziecko od jego pierwszego języka.
Migowy w służbie publicznej — sfinansowanie nauki podstaw PJM dla osób pracujących w administracji, a zwłaszcza w urzędach i w ochronie zdrowia.
Język w kulturze i edukacji od najmłodszych lat — finansowanie adaptacji ważnych dzieł literatury na PJM oraz pilotażu nauki jego podstaw w przedszkolach i szkołach, a także wsparcie słyszących dzieci głuchych rodziców.

Postulat mieści się w szerszej linii programu — państwa, w którym opieka i dostępność są dobrem powszechnym opartym na jasnych zasadach, a nie na łasce rządzących. Uznanie języka to warunek, żeby dostępność przestała być uprzejmością, a stała się egzekwowalnym prawem: skoro państwo finansuje i chroni kaszubski, może zrobić to samo dla języka, którym na co dzień myśli i mówi kilkadziesiąt tysięcy jego obywateli.

Najostrzej brak tego statusu odczuwa się tam, gdzie stawką jest zdrowie. Osoba głucha, która trafia do przychodni albo na SOR, zostaje często sama z formularzem i lekarzem mówiącym w języku, którego nie słyszy, a bez tłumacza PJM wywiad medyczny bywa sprowadzony do gestów i zapisków na kartce — choć od jego dokładności zależy diagnoza i leczenie. Sfinansowanie nauki podstaw migowego dla personelu medycznego oraz obecność tłumaczy w placówkach to jeden z punktów, w których dostępność językowa jest warunkiem bezpieczeństwa pacjenta. O tym, jak Razem chce naprawić samą ochronę zdrowia — od skrócenia kolejek po stabilne finansowanie — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo dostępny system opieki to również taki, który potrafi porozumieć się z pacjentem w jego własnym języku.

Źródła i dalsza lektura

Opieka jako dobro publiczne: kiedy »prywatne lepsze« przestaje działać

Sat, 04 Jul 2026 08:00:00 +0200

Kiedy ktoś przestaje radzić sobie sam — po udarze, na starość, z ciężką niepełnosprawnością — opieka nad nim staje się jedną z tych spraw, które państwo albo bierze na siebie jako zadanie wspólne, albo spycha na rodzinę i na rynek. Partia Razem opowiada się za pierwszym rozwiązaniem: opieka i podstawowe usługi publiczne mają być dobrem powszechnym, solidarnie finansowanym z podatków, a nie towarem, którego jakość zależy od zasobności portfela. U podstaw tego wyboru leży spór starszy niż jakikolwiek pojedynczy postulat — spór z prywatyzacją usług publicznych i z założeniem, że „prywatne zawsze lepsze niż publiczne". Z tej ogólnej zasady wynikają wszystkie bardziej szczegółowe postulaty opisane w pozostałych tekstach serwisu — od asystencji osobistej po deinstytucjonalizację.

Logika »prywatne lepsze« i jej koszt w usługach społecznych

Argument za komercjalizacją usług społecznych brzmi zawsze podobnie: prywatny właściciel, zmuszony konkurencją, zrobi to samo taniej i sprawniej niż ospały urząd. W wielu dziedzinach gospodarki ta intuicja bywa trafna. Problem zaczyna się tam, gdzie „klientem" jest osoba, która nie może wybrać innej oferty, wyjść ani skutecznie się poskarżyć — leżąca po udarze, z zaawansowaną demencją, zależna od cudzej dobrej woli w każdej godzinie doby. W takiej relacji mechanizm rynkowy, który gdzie indziej wymusza jakość, zaczyna premiować co innego niż troskę. Każda złotówka wydana na dodatkową opiekunkę, lepsze jedzenie czy remont łazienki to złotówka mniej marży, a osoba, na której się oszczędza, najczęściej nie jest w stanie tego zgłosić. Konkurencja działa tylko wtedy, gdy odbiorca usługi ma realną możliwość odejścia z nią do kogoś innego — a tej możliwości człowiek unieruchomiony w łóżku po prostu nie ma.

Skala prywatnego świadczenia opieki całodobowej w Polsce jest dziś znaczna i słabo policzona. Obok publicznej sieci — według GUS w 2024 r. działały w kraju 2 232 zakłady stacjonarne pomocy społecznej, dysponujące 134,1 tys. miejsc dla 124,5 tys. mieszkańców — rośnie odrębny segment komercyjny: placówki całodobowej opieki prowadzone na podstawie przepisów o działalności gospodarczej, które wojewodowie ewidencjonują w osobnych rejestrach (przykład: rejestr wojewody mazowieckiego). Właśnie na styku prywatnych i publicznych domów opieki najlepiej widać, dlaczego dobra jakość nie bierze się sama z faktu, że ktoś na niej zarabia.

Jak wygląda nadzór nad tym rynkiem, pokazała kontrola Najwyższej Izby Kontroli. W raporcie z 2020 r. NIK ustaliła, że na koniec 2018 r. co najmniej 108 placówek zapewniało w Polsce całodobową opiekę osobom starszym, chorym i z niepełnosprawnościami bez wymaganego zezwolenia, a część działała tak latami. Izba nazwała nadzór państwa nad takimi placówkami wprost „pozornym". Kary okazały się fikcją: spośród 142 ukaranych placówek 96% prowadziło działalność dalej, bo koszt dostosowania się do standardów przewyższał grzywnę, a i tak ściągnięto tylko około jednej trzeciej nałożonych kwot. NIK zarekomendowała, by prowadzenie placówki bez zezwolenia stało się przestępstwem — z uwagi na realne zagrożenie dla życia i zdrowia mieszkańców.

Zastrzeżenie do liczb. Dane o placówkach opiekuńczych pochodzą z GUS oraz z kontroli NIK i opisują stan sektora — nie są policzeniem prowadzonym przez Partię Razem ani elementem jej programu. Przytaczamy je jako tło, żeby pokazać, na czym polega ryzyko komercjalizacji tam, gdzie kontrola państwa jest słaba.

Doświadczenie innych krajów podpowiada, że opieka długoterminowa utrzymuje się przede wszystkim ze środków publicznych. Według OECD kraje członkowskie przeznaczają na nią średnio około 1,5% PKB, a lwią część tych kosztów pokrywają budżety państw i ubezpieczenie społeczne, a nie prywatne kieszenie. Polska plasuje się w tej statystyce blisko dna — na formalną opiekę długoterminową wydaje jeden z najniższych odsetków PKB w całej organizacji, a różnicę nadrabia niewidzialna, nieodpłatna praca rodzin. Tam, gdzie państwo się wycofuje, opieka nad osobą niesamodzielną nie przechodzi na sprawny rynek, lecz spada na rodzinę — najczęściej na córki i żony, które przejmują ją bez wynagrodzenia.

Opieka jako dobro powszechne

Stanowisko Razem w tej sprawie jest wieloletnie i spójne. Już w 2015 r., w tekście „Nie dla prywatyzacji", partia stawiała diagnozę, że realizacja logiki „prywatne zawsze lepsze" doprowadziła do wycofywania się państwa z kolejnych obszarów życia — z ochrony zdrowia, edukacji, zasobu komunalnego — i że to wycofanie pogorszyło jakość usług, zamiast ją podnieść (partiarazem.pl, 2015). Wniosek nie był fundamentalistyczny w żadną stronę. „Pozwolimy działać rynkowi tam, gdzie działa najlepiej" — pisano — z zastrzeżeniem, że „państwo powinno zapewniać wszystkim (…) dostęp do dobrej jakości systemu zdrowia, edukacji oraz innych usług publicznych".

Warto tu być precyzyjnym, bo ostrze tego sprzeciwu wymierzone jest w komercjalizację zdrowia, szkoły i mieszkalnictwa — obszarów, w których Razem chce publicznego finansowania i publicznego zasobu — a nie w prosty zakaz, by opiekę mógł kiedykolwiek świadczyć podmiot spoza administracji. Widać to w programowej Karcie dla osób z niepełnosprawnościami z 2023 r., gdzie asystencję osobistą — finansowaną w całości z budżetu i bezpłatną dla osoby uprawnionej — na zlecenie gminy może realizować także organizacja pozarządowa, podmiot ekonomii społecznej, a w określonych sytuacjach również firma prywatna spełniająca ustawowe warunki. Rozstrzygające jest zatem nie to, czyje ręce wykonują usługę, ale sposób jej finansowania i zasady, na jakich się ją świadczy: opieka ma być prawem gwarantowanym publicznie, o standardzie i dostępności rozstrzyganych przez ustawę, a nie przez zdolność płatniczą rodziny.

W Deklaracji programowej z 2025 r. ta myśl przybrała formę zasady ustrojowej. Rozdział „Państwo, na które możesz liczyć" otwiera zdanie, że miarą rozwoju państwa jest to, jak traktuje ono ludzi w trudnej sytuacji życiowej, i że dziś polskie państwo tego egzaminu nie zdaje, bo zamiast wspierać osoby wymagające opieki, spycha ten wysiłek na ich rodziny — przede wszystkim na kobiety. Z tej diagnozy wynika propozycja państwa opiekuńczego opartego na jasnych zasadach, w którym opieka przestaje być prywatnym kłopotem, a staje się zobowiązaniem wspólnoty.

Co proponuje Razem

Zasadę tę program formułuje wprost:

Razem opowiada się za nowoczesnym państwem opiekuńczym, w którym pomoc opiera się na jasnych zasadach, a nie na łasce bądź niełasce rządzących. W takim państwie opieka jest dobrem powszechnym i solidarnie finansowanym.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, partiarazem.pl

W praktyce zasada ta rozpisuje się na konkretne zobowiązania z rozdziału „Państwo, na które możesz liczyć":

Prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej dla każdej potrzebującej osoby, finansowane z budżetu — z możliwością, by usługę realizowała także organizacja pozarządowa lub podmiot ekonomii społecznej, przy publicznej gwarancji standardu.
Automatyczna waloryzacja wszystkich świadczeń społecznych i progów dochodowych, żeby wsparcie było przewidywalnym prawem, a nie — jak ujmuje to program — „kiełbasą wyborczą".
Deinstytucjonalizacja opieki: mieszkania wspomagane, chronione i senioralne zamiast wielkich instytucji, w których o rytmie dnia decyduje placówka, a nie mieszkaniec.
Renta socjalna podniesiona do minimalnej krajowej i koniec pułapki rentowej, zastąpionej zasadą „złotówka za złotówkę".

Każdy z tych postulatów rozwijamy osobno w kolejnych tekstach tego serwisu. Łączy je jedno założenie: że opieka nad osobą niesamodzielną jest zadaniem wspólnoty, a nie prywatnym obciążeniem rodziny, którą akurat dotknął los.

Pytanie, które wraca przy każdym z tych zobowiązań, brzmi: skąd pieniądze. Opieka jako dobro powszechne kosztuje, a „solidarnie finansowana" znaczy tyle, że koszt bierze na siebie wspólnota przez progresywne podatki, a nie pojedyncza rodzina w najgorszym momencie swojego życia. Jest to ten sam spór, który toczy się o cały kształt usług publicznych: czy dobra wspólne — zdrowie, szkoła, opieka — mają być finansowane z budżetu i dostępne wedle potrzeby, czy sprzedawane wedle zamożności. Piszemy o tym w siostrzanym serwisie o gospodarce i sprawiedliwym systemie podatkowym, bo bez uczciwie zbudowanych danin państwo opiekuńcze zostaje hasłem bez pokrycia.

Źródła i dalsza lektura

E-usługi bez wykluczenia: państwo dostępne i online, i przy okienku

Fri, 03 Jul 2026 09:00:00 +0200

Coraz więcej spraw urzędowych da się dziś załatwić bez wychodzenia z domu: złożyć wniosek, sprawdzić status sprawy, pobrać zaświadczenie, rozliczyć podatek. Ten sam ruch, który dla jednych oznacza wygodę i zaoszczędzony dzień wolnego, dla milionów starszych i mniej zamożnych obywateli oznacza, że sprawa, którą kiedyś załatwiało się przy okienku, przenosi się do świata, w którym oni nie umieją albo nie mają jak się poruszać. Partia Razem chce, żeby cyfryzacja usług publicznych szła w parze z dostępnością — żeby te same sprawy dało się załatwić i przez internet, i osobiście, a strony administracji były zbudowane tak, by korzystał z nich również ktoś słabo widzący, niesłyszący albo po prostu nieobyty z komputerem.

Problem: cyfryzacja wyprzedziła dostępność

Skala wykluczenia jest w Polsce duża i wyraźnie pokrywa się z wiekiem. Najwyższa Izba Kontroli w raporcie o wykluczeniu cyfrowym oszacowała, że poza zasięgiem cyfrowych usług państwa pozostaje około 3,8 mln osób, z czego ponad 80 procent — czyli ponad 3,6 mln — to ludzie w wieku od 55 do 74 lat. Izba przypomniała przy tym, że 15 procent Polaków w ogóle nigdy nie korzystało z internetu, podczas gdy średnia unijna wynosi 9 procent. Za tymi liczbami stoi konkretny mechanizm: im więcej usług przenosi się wyłącznie do sieci, tym głębiej z obiegu spraw publicznych wypadają ci, którzy sieci nie używają — a są to w przeważającej mierze osoby starsze, uboższe i z mniejszych miejscowości, więc cyfrowa wygoda jednej grupy bywa opłacana cichym odcięciem drugiej.

Sam dostęp do internetu problemu nie rozwiązuje, bo wąskim gardłem są umiejętności. Według GUS w 2024 r. dostęp do internetu miało już 95,9 procent gospodarstw domowych, a mimo to podstawowe lub ponadpodstawowe kompetencje cyfrowe miała niespełna połowa osób w wieku 16–74 lat, dokładnie 48,8 procent. Różnica pokoleniowa jest ostra: samodzielną zmianę ustawień oprogramowania GUS odnotował u 25,5 procent osób w wieku 55–64 lat i już tylko u 10,1 procent osób w wieku 65–74 lat. Dla porównania w całej Unii ze stron lub aplikacji administracji publicznej korzystało w 2023 r. 69 procent osób w wieku 16–74 lat, przy rozpiętości od 98 procent w Danii po 23 procent w Rumunii — a Polska plasuje się w tej stawce wyraźnie poniżej unijnej średniej. Zaprojektowanie usługi wyłącznie „do klikania" zakłada więc kompetencję, której znaczna część obywateli po prostu nie ma, i przerzuca na nich koszt nauki albo koszt rezygnacji ze sprawy.

Do bariery umiejętności dochodzi bariera samych stron, i to mimo istniejącego prawa. Od 2019 r. obowiązuje ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, która nakłada na urzędy obowiązek spełnienia międzynarodowego standardu dostępności WCAG 2.1 na poziomie AA — chodzi o rzeczy pozornie techniczne, a w praktyce rozstrzygające o tym, czy z serwisu skorzysta osoba niewidoma, słabowidząca czy poruszająca się po stronie bez myszki: opisy alternatywne grafik, wystarczający kontrast, możliwość nawigacji samą klawiaturą, napisy do nagrań. Egzekwowanie tego obowiązku wygląda jednak marnie. W kontroli obejmującej lata 2019–2025 Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła 34 strony samorządowych instytucji według 26 ustawowych kryteriów dostępności cyfrowej i żadna z nich nie spełniła wszystkich; na 27 stronach zabrakło nagrań w polskim języku migowym, a na 23 tekstu w wersji łatwej do czytania. Prawo od kilku lat mówi więc jedno, a codzienna praktyka urzędów — drugie.

Jak zbudować e-państwo, które nikogo nie zostawia

Punktem wyjścia jest dwutorowość: każda ważna sprawa powinna dać się załatwić na dwa równorzędne sposoby, przez internet i w bezpośrednim kontakcie, bez traktowania drogi osobistej jako reliktu dla opornych. Cyfrowa wersja urzędu ma być domyślną wygodą dla tych, którzy jej chcą, a przy okienku ma czekać urzędnik gotowy przeprowadzić przez tę samą procedurę kogoś, kto woli albo musi zrobić to twarzą w twarz. Taka konstrukcja zdejmuje z obywatela obowiązek dorównania technologii i przenosi ciężar dostosowania tam, gdzie powinien leżeć — na instytucję, która usługę projektuje.

Drugim filarem jest dostępność samych serwisów rozumiana jako twardy wymóg, a nie dobra wola. Standard WCAG opisuje wprost, co strona musi umieć: dać się odczytać czytnikiem ekranu, działać bez myszki, mieć kontrast czytelny dla słabnącego wzroku, opatrywać nagrania napisami i — tam, gdzie to możliwe — tłumaczeniem na język migowy. Kiedy urząd traktuje te wymogi poważnie już na etapie zamawiania serwisu, dostępność przestaje być kosztowną łatką doklejaną po latach, a staje się warunkiem odbioru gotowej strony. Do tego dochodzi warstwa, bez której cała reszta wisi w próżni: powszechny, tani dostęp do internetu i systematyczna nauka posługiwania się nim dla dorosłych, zwłaszcza dla osób starszych, którym nikt tych umiejętności nie przekazał w szkole ani w pracy.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat zapisano w rozdziale o państwie, na które obywatel ma móc liczyć:

Uznamy polski język migowy za język mniejszości. Zadbamy o zwiększenie dostępności wszystkich stron i serwisów udostępnianych przez administrację publiczną dla osób z niepełnosprawnościami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 5, partiarazem.pl

Program z 2025 r. w tym punkcie mówi wprost o dwóch rzeczach: o uznaniu polskiego języka migowego za język mniejszości oraz o obowiązku zwiększenia dostępności wszystkich stron i serwisów administracji publicznej dla osób z niepełnosprawnościami. To jest kotwica ustawowej dostępności cyfrowej — adresowana do osób, dla których źle zaprojektowana strona bywa ścianą nie do przejścia.

Wątek seniorów i wykluczenia cyfrowego rozwija natomiast wcześniejsze, obszerne stanowisko Razem w sprawie cyfryzacji z 2018 r., do dziś spójne z linią programową. To tam partia nazwała walkę z wykluczeniem cyfrowym osób starszych, uboższych i z mniejszych miejscowości osobnym zadaniem państwa i powiązała ją z konkretami: zapewnieniem każdemu gospodarstwu domowemu bezpłatnego dostępu do szerokopasmowego internetu, systematycznymi zajęciami z obsługi nowych technologii w gminnych ośrodkach kultury oraz udostępnieniem najważniejszych usług publicznych w internecie „w intuicyjnej formie, a dla osób, które wolą kontakt osobisty" — zaoferowaniem wsparcia urzędników. Już wtedy padła też zapowiedź, że wszystkie strony i serwisy administracji publicznej mają być przystosowane dla osób z niepełnosprawnościami, co program z 2025 r. podnosi do rangi zobowiązania.

Zestawione razem, oba dokumenty składają się na spójną propozycję, w której warto rozróżniać, co skąd pochodzi:

Obowiązek dostępności stron administracji — z programu 2025 (pkt 5): wszystkie serwisy publiczne mają spełniać wymogi dostępności dla osób z niepełnosprawnościami, zgodnie z obowiązującym standardem WCAG.
Polski język migowy jako język mniejszości — z programu 2025 (pkt 5): status języka, który przekłada się m.in. na tłumaczenia w kontakcie z urzędem i w serwisach publicznych.
Usługi dostępne online i offline — ze stanowiska 2018: najważniejsze sprawy załatwialne przez internet w intuicyjnej formie, a dla wolących kontakt osobisty gwarancja wsparcia urzędnika.
Realna walka z wykluczeniem cyfrowym seniorów — ze stanowiska 2018: powszechny, tani internet plus systematyczna nauka obsługi technologii dla dorosłych, żeby dostęp szedł w parze z umiejętnością korzystania.

Sensem tej całości jest odwrócenie logiki, w której cyfryzacja oszczędza państwu pieniądze kosztem tych obywateli, którzy nie nadążają za tempem zmian. O sprawności dostępnego państwa nie świadczy więc sama liczba usług przeniesionych do sieci, tylko to, czy poradzi sobie z nimi także osiemdziesięciolatka bez smartfona i osoba niewidoma korzystająca z czytnika ekranu — bo dopiero wtedy cyfryzacja nikogo nie wypycha z obiegu spraw publicznych.

Ta sama zasada — że instytucje publiczne mają być otwarte i zrozumiałe dla każdego, a nie tylko dla obytych — łączy dostępność e-usług z jawnością samego państwa. Kiedy Razem postuluje bezpłatny państwowy system informacji prawnej dostępny dla każdego obywatela, chodzi o dokładnie ten sam odruch: wiedzę o własnych prawach i o działaniu administracji traktować jako dobro wspólne, a nie towar dla tych, których stać na prawnika. Piszemy o tym w siostrzanym serwisie o uczciwej, jawnej polityce, bo dostępny urząd i przejrzyste państwo to dwie strony tej samej idei — instytucji zbudowanej dla obywatela, a nie odwrotnie.

Źródła i dalsza lektura

Fundusz Alimentacyjny dla wszystkich rodzin: koniec karania samotnych rodziców za bezradność komornika

Thu, 02 Jul 2026 09:00:00 +0200

Fundusz Alimentacyjny powstał po to, żeby państwo wchodziło w miejsce rodzica, który uchyla się od płacenia zasądzonych alimentów, a którego komornik i tak nie potrafi do tego zmusić. W założeniu to zabezpieczenie dziecka: skoro egzekucja zawodzi, wypłatę bierze na siebie budżet, a potem sam upomina się o swoje u dłużnika. O tym, czy dziecko dostanie to zabezpieczenie, rozstrzyga jednak jedna liczba — kryterium dochodowe, które odcina od wsparcia właśnie tych samotnych rodziców, którzy poszli do pracy i zaczęli trochę więcej zarabiać. Partia Razem chce zagwarantować wypłatę z Funduszu wszystkim rodzinom w takiej sytuacji, uprościć procedury i dołożyć do tego darmową pomoc prawną w sprawach o alimenty, tak aby koszt niewydolnej egzekucji przestał spadać na barki osoby, która samotnie wychowuje dziecko.

Próg dochodowy, który karze tych, którzy pracują

Świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego przysługuje dziś rodzinie, w której miesięczny dochód na osobę nie przekracza 1209 zł. Ta kwota z każdym rokiem znaczy coraz mniej, bo jest oderwana od jakiegokolwiek wskaźnika, który by ją podnosił. Kiedy w 2007 r. wchodziła w życie ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, próg wynosił 725 zł przy płacy minimalnej równej 936 zł — kryterium sięgało więc trzech czwartych najniższej pensji. Dziś płaca minimalna wynosi 4806 zł brutto, a próg Funduszu stoi w miejscu i stanowi już tylko jej ułamek.

Skutek tego rozjazdu jest łatwy do prześledzenia na konkretnej rodzinie. Samotny rodzic z jednym dzieckiem tworzy dwuosobową rodzinę, w której łączny dochód nie może przekroczyć dwukrotności progu, czyli 2418 zł. Wystarczy praca w pełnym wymiarze za najniższą krajową, żeby ten limit przekroczyć — nawet rozłożona na dwie osoby płaca minimalna daje więcej niż 1209 zł na głowę. Rodzic, który zamiast korzystać z pomocy społecznej podjął stałą pracę, wypada więc z systemu dokładnie wtedy, gdy zaczyna zarabiać cokolwiek powyżej minimum. Wprowadzony wcześniej mechanizm „złotówka za złotówkę" łagodzi tę krawędź, bo po przekroczeniu progu świadczenie jest pomniejszane o kwotę nadwyżki zamiast znikać z dnia na dzień — ale i on ma twardą granicę: jeśli po przeliczeniu wychodzi mniej niż 100 zł, Fundusz nie wypłaca nic.

Szacunek poglądowy. Podwyższenie maksymalnej kwoty świadczenia z 500 do 1000 zł, które weszło w życie od października 2024 r., objęło według rządowych szacunków ok. 38,8 tys. osób — a to, jak podano, blisko jedna czwarta wszystkich pobierających świadczenia z Funduszu. Z tej proporcji wynika, że wsparcie z Funduszu Alimentacyjnego trafia w skali kraju do rzędu 150–170 tys. osób. Kwota na dziecko przez lata tkwiła na poziomie 500 zł — dopiero jej podwojenie w 2024 r. zbliżyło świadczenie do realnych zasądzeń.

Cała ta konstrukcja istnieje dlatego, że egzekucja alimentów w Polsce po prostu nie działa. Skuteczność ściągania zasądzonych alimentów przez komorników oscyluje poniżej 20 proc. — tak szacuje Krajowa Rada Komornicza, wskazując na dłużników, którzy wyspecjalizowali się w ukrywaniu dochodów i majątku. Odpowiada temu skala zaległości: w czerwcu 2025 r. łączne długi alimentacyjne w bazie Krajowego Rejestru Długów sięgały 16,4 mld zł, a w rejestrze figurowało ok. 292,4 tys. dłużników, z czego 94 proc. stanowili mężczyźni, przy średnim zadłużeniu rzędu 56 tys. zł na osobę. Liczby te układają się w powtarzalny wzór: pieniędzy nie płaci rodzic zobowiązany wyrokiem, a codzienny brak łata ten, przy którym dziecko mieszka — najczęściej matka.

Jak działałby Fundusz bez progu i po co przy nim prawnik

Gwarancja wypłaty „dla wszystkich rodzin" oznacza w praktyce jedno: zniesienie kryterium dochodowego jako bramki, która decyduje, czyje dziecko dostanie zabezpieczenie, a czyje nie. Logika Funduszu i tak jest zaliczkowa — państwo wypłaca świadczenie w miejsce niepłacącego rodzica, a następnie dochodzi tej kwoty od niego, z ustawowymi odsetkami. Przy skuteczności egzekucji poniżej 20 proc. regres odzyskuje z tego długu jedynie ułamek, więc gwarantowana wypłata realnie obciąża budżet — rzecz w tym, że sam próg dochodowy przed tym kosztem państwa nie chroni, a jedynie przerzuca go na dziecko i na obecnego rodzica w każdym przypadku, gdy egzekucja zawiedzie. Zniesienie progu jest więc świadomą decyzją o tym, kto ma ponosić ryzyko cudzego uchylania się: państwo, które i tak dochodzi swojego regresem, czy dziecko, które nie ma jak. Wsparcie przysługuje wtedy dlatego, że alimenty nie są płacone i nie dają się wyegzekwować — podstawą jest sam fakt niewyegzekwowanego świadczenia, a nie poziom zarobków rodzica opiekującego się dzieckiem.

Do tego dochodzi uproszczenie samej procedury i obniżenie jej kosztów, bo dziś droga do świadczenia i do wyegzekwowania alimentów prowadzi przez sąd, komornika i urząd naraz. Sprawy o alimenty — o ich zasądzenie, podwyższenie, o skuteczną egzekucję wobec dłużnika, który zmienia pracodawców i konta — wymagają orientacji prawnej, na którą samotnego rodzica zwykle nie stać, a której koszt potrafi przewyższyć samą spodziewaną kwotę. Darmowa pomoc prawna w tych sprawach usuwa barierę, która dziś decyduje o tym, czy komuś w ogóle opłaca się dochodzić swoich praw. Nierówność jest przy tym wpisana w sam układ: lepiej sytuowany dłużnik często korzysta z fachowego doradztwa, które podpowiada, jak utrudnić komornikowi zajęcie majątku, podczas gdy rodzic dochodzący alimentów zostaje z procedurą sam. Rodzic, który dostanie wsparcie prawne na starcie, ma realną szansę doprowadzić sprawę do końca, zamiast rezygnować w połowie drogi z braku pieniędzy na adwokata, a Fundusz z gwarantowaną wypłatą daje mu przez ten czas stały grunt pod nogami, bo bieżące potrzeby dziecka nie czekają na wynik postępowania.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa Partii Razem z 2025 r. ujmuje to w jednym punkcie rozdziału o państwie, na które można liczyć:

Zagwarantujemy wypłatę świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego dla wszystkich rodzin. Uprościmy procedury, obniżymy koszty i zapewnimy darmową pomoc prawną w sprawach o alimenty.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 9, partiarazem.pl

Poparcie dla idei bezpłatnej pomocy prawnej ma w Razem dłuższą historię, a co ważne — od początku było kierowane właśnie do takich osób. Już w stanowisku z 2015 r. partia, popierając samą ideę nieodpłatnej pomocy prawnej, krytykowała ówczesną ustawę za to, że zamyka do niej drogę osobom w trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Wśród przykładów takich pominiętych grup Razem wymieniał wprost pracujących samotnych rodziców pobierających alimenty i postulował rozszerzenie kręgu uprawnionych o osoby w trudnym położeniu. To było stanowisko wobec konkretnej ustawy i o rozszerzenie listy uprawnionych, nie o pomoc prawną bez żadnych warunków — ale kierunek jest ten sam co dziś: darmowe wsparcie prawne ma trafiać do ludzi, których na prawnika nie stać, a którzy najbardziej go potrzebują.

Trudno oddzielić Fundusz Alimentacyjny od pytania, kto w praktyce ponosi koszt niepłaconych alimentów. Skoro w rejestrach dłużników zdecydowaną większość stanowią mężczyźni, a dzieci po rozstaniu najczęściej zostają przy matkach, sprawność egzekucji i dostępność wsparcia są wprost kwestią sytuacji samotnych matek — piszemy o tym szerzej w siostrzanym serwisie Razem dla kobiet, gdzie ściąganie alimentów i ekonomiczna samodzielność kobiet po rozstaniu wracają jako osobny temat. Z tej perspektywy gwarantowany Fundusz i darmowa pomoc prawna sprawiają, że koszt cudzego uchylania się ponosi dłużnik oraz budżet państwa, który dochodzi swojego w trybie regresu, zamiast obciążać rodzica, przy którym mieszka dziecko.

Źródła i dalsza lektura

Najpierw mieszkanie: jak wyprowadzić ludzi z bezdomności, zamiast tylko chronić ich przed zamarznięciem

Wed, 01 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kiedy państwo spotyka człowieka bez dachu nad głową, jego odpowiedź kończy się zwykle na jednej nocy: łóżko w noclegowni, ciepła zupa, a rano wyjście z powrotem na ulicę. Taki system, obliczony na to, żeby nikt nie zamarzł, nie prowadzi jednak nikogo z bezdomności — utrzymuje ludzi w niej w stanie zawieszenia. Polityka „najpierw mieszkanie” (Housing First) odwraca założoną kolejność: zamiast wymagać, by człowiek najpierw „się ogarnął”, wytrzeźwiał i znalazł pracę, a mieszkanie dostał w nagrodę na końcu drogi, daje mu stały lokal od razu i dopiero na tym fundamencie prowadzi terapię, leczenie i powrót do zatrudnienia. Partia Razem chce oprzeć na tej zasadzie krajową politykę wobec bezdomności i powołać pełnomocnika rządu, którego zadaniem będzie jej zakończenie.

Problem: schronienie na noc zamiast wyjścia z bezdomności

Skala zjawiska w Polsce jest trudna do uchwycenia, bo państwo mierzy je rzadko i pobieżnie. W ostatnim Ogólnopolskim badaniu liczby osób bezdomnych, przeprowadzonym w nocy z 28 na 29 lutego 2024 r., resort rodziny zdiagnozował 31 042 osoby w kryzysie bezdomności, z czego 80% stanowili mężczyźni. Trzy czwarte z nich (76%) przebywało w placówkach — schroniskach, noclegowniach, ogrzewalniach — a co piąta osoba poza nimi, w przestrzeni publicznej i miejscach nienadających się do zamieszkania.

Dane orientacyjne. Ogólnopolskie badanie MRiPS liczy osoby bezdomne metodą „jednej nocy raz na dwa lata” — na podstawie zgłoszeń z gmin z konkretnej doby. Taka migawka z natury pomija tych, którzy tej nocy nie trafili do żadnej placówki ani nie zostali policzeni na ulicy, więc podawaną liczbę należy traktować jako zaniżony szacunek rzędu wielkości, a nie dokładny stan. Dla porządku: w kolejnych edycjach wynik wahał się między ok. 30 tys. (2019) a 33 tys. (2017) osób.

Bezdomność nie jest przy tym polskim wyjątkiem ani zjawiskiem, które samo się kurczy. Według raportu FEANTSA i Fondation Abbé Pierre w Europie bez własnego dachu nad głową żyje co najmniej 895 tys. osób — o 30% więcej niż w poprzednim szacunku z 2018 r. Niemal wszędzie w Unii krzywa idzie w górę, co osłabia wygodne tłumaczenie, że bezdomność to margines, którym nie warto zajmować się systemowo.

Polski system pomocy jest zbudowany wokół interwencji, a nie wyjścia z kryzysu. Zapewnia schronienie na noc, ale rzadko prowadzi dalej — do stałego mieszkania i samodzielności. Dominuje w nim logika „drabinki”: człowiek ma najpierw zasłużyć na mieszkanie, przechodząc kolejne szczeble — z ulicy do ogrzewalni, z ogrzewalni do noclegowni, ze schroniska do mieszkania treningowego — i na każdym z nich udowodnić, że jest gotowy. W praktyce ta konstrukcja zatrzymuje ludzi na niższych szczeblach. Placówki wykluczają osoby pod wpływem alkoholu i wymagają zdolności do samoobsługi, więc najciężej doświadczeni — uzależnieni, chorzy psychicznie, niesamodzielni — wypadają z systemu, zamiast się w nim leczyć. Sama partia w stanowisku o wychodzeniu z bezdomności opisała ten mechanizm wprost: administracja jest dziś zainteresowana głównie tym, by osoby bezdomne nie zamarzły i nie umarły z głodu, a reintegracja i zapobieganie kolejnym przypadkom pozostają poza jej zasięgiem.

Warto przy tym pamiętać, skąd ludzie w bezdomności się biorą, bo diagnoza podważa obraz „życiowej porażki jednostki”. Partia w swoim stanowisku wskazuje przyczyny strukturalne — utrudniony dostęp do mieszkań socjalnych i tanich na wynajem wobec drogiej oferty deweloperskiej, nierówności ekonomiczne, wpadanie w pętlę zadłużenia — a wśród bezpośrednich powodów wymienia eksmisję lub wymeldowanie blisko połowy badanych osób bezdomnych. Człowiek trafia na ulicę najczęściej dlatego, że wypadł z niewydolnego rynku mieszkaniowego, a nie dlatego, że z góry był na to skazany.

Wokół tego narosł też mit, który wygodnie zdejmuje z państwa odpowiedzialność — że pomoc mieszkaniowa ma sens dopiero wtedy, gdy człowiek „najpierw się pozbiera”. Kolejność jest jednak odwrotna, niż podpowiada ta intuicja. Uzależnienie, choroba psychiczna czy utrata kompetencji społecznych to w dużej mierze skutki życia na ulicy, a nie warunek wstępny, który dałoby się odhaczyć przed przydziałem lokalu. Bez stałego adresu trudno się leczyć, szukać pracy czy w ogóle załatwić cokolwiek w urzędzie — a im dłużej trwa bezdomność, tym głębsze staje się wykluczenie, które ją utrwala.

Jak działa „najpierw mieszkanie”

Model Housing First zrywa z drabinką i stawia sprawę na głowie względem dotychczasowej praktyki: mieszkanie jest punktem wyjścia, nie nagrodą na mecie. Człowiek dostaje własny, stały lokal — z umową i normalnym czynszem pokrywanym w części z dopłaty — a wsparcie terapeutyczne, leczenie uzależnień czy pomoc w znalezieniu pracy przychodzą do niego już pod ten adres i są dobrowolne. Fundamentem jest założenie, że stabilne miejsce zamieszkania to nie efekt udanej reintegracji, lecz jej warunek: dopiero mając gdzie mieszkać, można zająć się resztą.

Nie jest to pobożne życzenie, bo model przeszedł twarde testy. Największym była kanadyjska próba At Home/Chez Soi, w której osoby bezdomne z zaburzeniami psychicznymi losowo przydzielano do programu Housing First albo do zwykłej ścieżki pomocy. Uczestnicy programu utrzymywali mieszkanie znacznie częściej niż grupa porównawcza, a rachunek ekonomiczny okazał się korzystny: 69% kosztów interwencji zwróciło się w postaci oszczędności gdzie indziej — na noclegowniach, ostrych dyżurach, interwencjach służb — co obniżyło koszt netto do ok. 6,3 tys. dolarów kanadyjskich na osobę rocznie. Człowiek, który ma gdzie mieszkać, rzadziej trafia na izbę przyjęć czy do aresztu, więc koszt i tak ponosi państwo — z tą różnicą, że płaci wtedy za mieszkanie, a nie za skutki jego braku.

Skalę tej różnicy najlepiej pokazuje Finlandia, która oparła na zasadzie „najpierw mieszkanie” całą krajową strategię już w 2007 r. Efekt jest wymierny: liczba osób korzystających z doraźnych miejsc w hostelach i schroniskach spadła tam o 76% w latach 2008–2017, a Finlandia pozostaje jednym z nielicznych krajów europejskich, w których bezdomność nie rośnie, lecz maleje. Fiński przykład rozbraja argument o koszcie: fiński sukces nie brał się z większej zamożności, lecz z przesunięcia pieniędzy: kraj przestał finansować dożywotnie zawieszenie w noclegowni i skierował te środki na stałe mieszkania.

Co proponuje Razem

Partia Razem chce przenieść tę logikę do polskiej polityki społecznej. W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat brzmi jednoznacznie:

Wdrożymy programy przeciwdziałania i wychodzenia z bezdomności, oparte o zasadę „najpierw mieszkanie”. Powołamy pełnomocnika rządu ds. zakończenia bezdomności. Stworzymy sieć publicznych placówek, gwarantujących natychmiastowe schronienie i kompleksową pomoc.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 12, partiarazem.pl

Za tym hasłem stoi konkretny program, rozpisany już w stanowisku partii o wychodzeniu z bezdomności. Rdzeniem jest zasada „najpierw mieszkania, potem reintegracja” — bo bezpośrednie przejście od ulicy do samodzielnego najmu bez ryzyka nawrotu praktycznie się nie zdarza, choćby przy najlepszej terapii. Razem chce budować i pozyskiwać mieszkania socjalne, komunalne i wspomagane dedykowane osobom wychodzącym z bezdomności, a programy reintegracyjne — leczenie uzależnień, wsparcie w zdrowiu psychicznym, pomoc ofiarom przemocy, szkolenia zawodowe — ściśle powiązać z tym mieszkaniem, zamiast prowadzić je w oderwaniu. Powołanie pełnomocnika rządu ma dać całości jednego gospodarza: dziś odpowiedzialność jest rozproszona między gminy, województwa i resorty, które nie współpracują efektywnie, przez co żaden program nie odpowiada za wynik.

Program obejmuje też prewencję, czyli zamykanie drogi, którą ludzie w bezdomność wpadają. Kluczowe jest zniesienie możliwości orzekania eksmisji „na bruk” — bez prawa do lokalu zastępczego — z jakiejkolwiek przyczyny, bo skazanie kogoś na bezdomność nie może być formą kary ani skutkiem ubocznym windykacji. Docelowo, wzorem Finlandii i Norwegii, sieć doraźnych noclegowni ma być stopniowo wygaszana, a uwalniane środki przekierowane na mieszkania — od schronienia na jedną noc w stronę stałego dachu nad głową.

„Najpierw mieszkanie” jest zresztą szczególnym przypadkiem szerszej prawdy: bezdomności nie da się rozwiązać bez dostępnych mieszkań w ogóle. Dopóki mieszkanie jest towarem spekulacyjnym, a zasób komunalny i socjalny pozostaje szczątkowy, gminom brakuje lokali, do których w ogóle mogłyby kogoś skierować — i cała polityka wychodzenia z bezdomności grzęźnie na braku kluczy do wydania. Dlatego program mieszkaniowy Razem opisujemy osobno, w siostrzanym serwisie o tanich mieszkaniach — bo publiczne budownictwo na wynajem i ochrona lokatorów to warunek, bez którego „najpierw mieszkanie” zostanie hasłem bez pokrycia w realnych lokalach.

Źródła i dalsza lektura

Renta socjalna i pułapka rentowa: jak przekroczenie progu o kilka złotych odbiera całe świadczenie

Mon, 29 Jun 2026 09:00:00 +0200

Renta socjalna to świadczenie dla osób, które z powodu niepełnosprawności powstałej w dzieciństwie lub w trakcie nauki nigdy nie zdołały wejść na rynek pracy na tyle, by wypracować własną emeryturę czy rentę z tytułu niezdolności do pracy. Od 1 marca 2026 r. wynosi 1 978,49 zł brutto, czyli około 41% płacy minimalnej, która w 2026 r. sięga 4 806 zł brutto. Do tej niskiej kwoty dochodzi drugi mechanizm, który uderza w każdego, kto mimo niepełnosprawności próbuje dorobić: po przekroczeniu ustawowego limitu zarobków świadczenie nie topnieje stopniowo, lecz w pewnym punkcie znika w całości. Partia Razem chce zlikwidować oba te problemy naraz — podnieść rentę socjalną do wysokości minimalnej krajowej i zastąpić sztywne progi zasadą „złotówka za złotówkę”, w której dodatkowy zarobek nigdy nie kosztuje więcej, niż wynosi on sam.

Renta socjalna sięga niespełna połowy płacy minimalnej

Renta socjalna przysługuje osobom pełnoletnim, uznanym za całkowicie niezdolne do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18. roku życia albo w trakcie nauki — przed ukończeniem 25 lat. Dla wielu z nich jest to jedyne stałe źródło utrzymania, bo droga do samodzielnej emerytury była zamknięta, zanim jeszcze się zaczęła. Tymczasem 1 978,49 zł brutto po odliczeniu składek i zaliczki daje na rękę mniej więcej tyle, ile wynosi połowa najniższego wynagrodzenia za pełny etat. Świadczenie, które ma zabezpieczać podstawowe potrzeby, plasuje osobę pobierającą je trwale poniżej progu, jaki państwo samo uznaje za minimum należne za pracę.

Rząd częściowo dostrzegł ten problem, ale rozwiązał go wycinkowo. Od 2025 r. działa dodatek dopełniający do renty socjalnej, który od 1 marca 2026 r. wynosi 2 704,71 zł brutto i razem z rentą daje łącznie 4 683,20 zł — kwotę zbliżoną już do płacy minimalnej. Dodatek trafia jednak wyłącznie do osób z orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, czyli do węższej grupy o najintensywniejszych potrzebach wsparcia. Wszyscy pozostali odbiorcy renty socjalnej zostają przy podstawowych 1 978,49 zł, a granica między jednym a drugim świadczeniem przebiega wzdłuż orzeczenia, nie wzdłuż realnych kosztów życia. Efektem jest sytuacja, w której znaczna część osób z niepełnosprawnościami utrzymuje się z kwoty niższej niż wynagrodzenie gwarantowane najgorzej opłacanemu pracownikowi, a różnicę musi pokrywać rodzina — najczęściej matka albo siostra, która z powodu opieki sama rezygnuje z części pracy zarobkowej.

Pułapka rentowa: próg, który odbiera całe świadczenie

Naturalnym sposobem na uzupełnienie tak niskiego dochodu byłaby praca w takim wymiarze, na jaki pozwala stan zdrowia. Tu jednak zaczyna działać drugi mechanizm. Renta socjalna jest powiązana z limitem zarobków liczonym jako odsetek przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, a przekroczenie tego limitu uruchamia najpierw zmniejszenie, a potem całkowite zawieszenie świadczenia. Zgodnie z zasadami ZUS przychód powyżej 70% przeciętnego wynagrodzenia powoduje zmniejszenie renty, a powyżej 130% — jej zawieszenie. Progi te są aktualizowane co kwartał: w okresie od 1 czerwca do 31 sierpnia 2026 r. wynoszą odpowiednio 6 694,10 zł oraz 12 431,80 zł brutto.

Problem tkwi w tym, jak zachowuje się świadczenie na górnej granicy. Powyżej 130% przeciętnego wynagrodzenia renta nie zostaje pomniejszona o nadwyżkę — zostaje odebrana w całości. Osoba, która w danym miesiącu zarobi 12 431 zł, zachowuje prawo do renty; osoba, która zarobi kilka złotych więcej, traci pełne 1 978,49 zł świadczenia. Ta sama logika dotyczy dolnego progu: dopóki system operuje sztywnymi liniami odcięcia, przekroczenie ich o symboliczną kwotę zmienia sytuację finansową skokowo, a nie proporcjonalnie do włożonej pracy. W wąskim przedziale dochodów powstaje wręcz układ, w którym zarobienie kilkudziesięciu złotych więcej obniża łączny dochód, bo utrata świadczenia jest większa niż dodatkowy przychód.

Skutek tego mechanizmu jest dokładnie odwrotny do deklarowanego celu aktywizacji zawodowej. Jak zauważa samo Razem w stanowisku „Karta dla osób z niepełnosprawnościami”, przepisy ograniczające rentę wraz z przekroczeniem progu sprawiają, że „wiele osób z niepełnosprawnością z obawy przed utratą świadczenia nie podejmuje pracy, albo znacząco ogranicza wymagania finansowe stawiane potencjalnym pracodawcom”. Zamiast premiować aktywność, państwo ustawia przed osobą z niepełnosprawnością wybór między bezpieczeństwem świadczenia a ryzykiem pracy, w którym jeden nieostrożny miesiąc potrafi wymazać cały roczny bufor spokoju.

Jak działałaby zasada „złotówka za złotówkę”

Rozwiązanie, po które sięga Razem, znosi samą konstrukcję progu-klifu. W modelu „złotówka za złotówkę” nie ma punktu, w którym świadczenie znika naraz: każda złotówka zarobiona ponad ustalony poziom obniża rentę najwyżej o złotówkę, więc suma renty i wynagrodzenia rośnie albo pozostaje stała, ale nigdy nie spada wraz ze wzrostem zarobków. Praca zawsze się wtedy opłaca, bo dodatkowy wysiłek nie może kosztować więcej, niż realnie przynosi.

Ta zasada nie jest w polskim prawie pomysłem nowym ani egzotycznym — mechanizm „złotówka za złotówkę” działa już w świadczeniach z Funduszu Alimentacyjnego. Razem chce go rozszerzać na kolejne obszary: w programie proponuje między innymi zasadę „złotówka za złotówkę” przy wypłacie stypendiów socjalnych. Chodzi o przeniesienie tej sprawdzonej mechaniki także na rentę socjalną, tak by wysokość dopłaty zależała od dochodu w sposób ciągły, a nie skokowy.

Przykład poglądowy. Osoba pobiera rentę socjalną 1 978,49 zł. W obecnym systemie po przekroczeniu górnego progu (w połowie 2026 r. — 12 431,80 zł przychodu) świadczenie znika w całości: przy zarobku 12 500 zł łączny dochód potrafi być niższy niż przy zarobku 12 400 zł, bo do wynagrodzenia nie dolicza się już żadnej renty. W modelu „złotówka za złotówkę” tej pułapki nie ma — gdyby dochód ponad próg obniżał rentę najwyżej o tyle, ile wynosi nadwyżka, to zarobienie 100 zł więcej zmniejszałoby świadczenie co najwyżej o 100 zł, a łączny dochód nie mógłby zmaleć. Liczby służą tu wyłącznie zilustrowaniu różnicy między progiem skokowym a ciągłym; konkretny kształt mechanizmu określałaby ustawa.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat sformułowany jest jednym zdaniem, obejmującym oba elementy — wysokość świadczenia i jego relację z zarobkami:

Podniesiemy rentę socjalną do kwoty minimalnej krajowej. Zlikwidujemy pułapkę rentową, zastępując obecne progi zasadą „złotówka za złotówkę”.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 6, partiarazem.pl

Za tym zdaniem stoją dwie konkretne zmiany:

Renta socjalna równa płacy minimalnej — świadczenie rośnie z dzisiejszych 1 978,49 zł do wysokości minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 4 806 zł brutto), i to dla wszystkich uprawnionych, a nie tylko dla osób z orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji objętych dodatkiem dopełniającym.
Koniec progowego zawieszania renty — sztywne limity 70% i 130% przeciętnego wynagrodzenia zastępuje ciągła zasada „złotówka za złotówkę”, w której dorabianie obniża świadczenie proporcjonalnie do zarobku i nigdy nie odbiera go w całości za przekroczenie granicy o kilka złotych.

Zniesienie pułapki rentowej Razem wiąże wprost z prawem osób z niepełnosprawnościami do pracy. W „Karcie dla osób z niepełnosprawnościami” partia zapowiada, że wraz z ujednoliceniem orzecznictwa zniesie „»pułapkę rentową« — uzależniającą wysokość renty od wysokości innych dochodów — która wiele osób z niepełnosprawnością powstrzymuje przed wejściem na rynek pracy”. Świadczenie i wynagrodzenie przestają być wtedy naczyniami połączonymi, w których napełnienie jednego opróżnia drugie.

Wysokość renty socjalnej jest przy tym powiązana z płacą minimalną nie tylko w tym jednym postulacie — dopięcie świadczenia do minimalnej krajowej oznacza, że o godności życia osób z niepełnosprawnościami współdecyduje polityka płacowa państwa. Jak wysoka jest płaca minimalna, na ile jest egzekwowana i czy praca osób z niepełnosprawnościami traktowana jest jako pełnowartościowa, a nie „terapeutyczna” — o tym piszemy w siostrzanym serwisie Razem dla pracy, bo prawo do godnej renty i prawo do godnej pracy opierają się na tej samej stawce odniesienia.

Źródła i dalsza lektura

Emerytura obywatelska i likwidacja KRUS: koniec kastowego podziału na starość

Sat, 27 Jun 2026 09:00:00 +0200

Polski system emerytalny nie jest jeden — jest ich co najmniej kilka, ułożonych w wyraźną hierarchię. Rolnik odprowadza składkę do KRUS, pracownik najemny do ZUS, a mundurowy czy sędzia korzysta z jeszcze innych zasad, tak że o wysokości świadczenia na starość decyduje nie sama liczba przepracowanych lat, lecz przede wszystkim to, do której kasy dana osoba trafiła. Partia Razem chce ten kastowy podział znieść: zlikwidować KRUS jako odrębną kasę i włączyć wszystkich do jednego powszechnego systemu, w którym jednym z filarów jest emerytura obywatelska — równa, gwarantowana podstawa, do której dokłada się część zależna od stażu pracy.

Kilka kas, jedna hierarchia

Rolniczy system ubezpieczeń działa obok powszechnego i na zupełnie innych zasadach finansowych. Świadczenia z KRUS pobiera dziś około 970 tys. emerytów i rencistów (stan na maj 2024 r., dane KRUS), a przeciętna emerytura rolnicza — rzędu dwóch tysięcy złotych — sięga mniej więcej połowy przeciętnego świadczenia z ZUS. Najważniejsza różnica leży jednak nie w wysokości wypłat, lecz w tym, skąd pochodzą pieniądze: składki rolników pokrywają tylko ułamek kosztów, a resztę dokłada budżet państwa. W 2024 r. dotacja z budżetu do Funduszu Emerytalno-Rentowego KRUS wyniosła 24,16 mld zł, przy całości wydatków Kasy rzędu 27,4 mld zł.

Dane poglądowe. Relacja „przeciętna emerytura rolnicza to około połowa świadczenia z ZUS" jest zaokrągloną wartością porównawczą z danych KRUS i MF, a nie sztywnym parametrem systemu — służy pokazaniu rzędu wielkości, a nie dokładnej różnicy w konkretnym miesiącu.

Istota kastowości nie polega przy tym na tym, że rolnicy dostają „za dużo". Przeciętna emerytura rolnicza jest niska i sama w sobie nie zapewnia dostatku, a demografia wsi sprawia, że rolniczych składek jest coraz mniej. Rzecz w czymś innym: o poziomie zabezpieczenia na starość rozstrzyga przynależność do konkretnej kasy i długość nieprzerwanego stażu, a nie prosta zasada, że każdemu należy się godne minimum. W systemie powszechnym widać to najdobitniej po świadczeniach poniżej ustawowej emerytury minimalnej. W marcu 2025 r. emeryturę niższą od minimalnej pobierało 437,9 tys. osób — 9,9% wszystkich emerytur nowosystemowych wobec 4,2% w 2011 r., przy czym około 77% z nich przypadało kobietom.

Za tą statystyką stoi konkretny mechanizm. W systemie zdefiniowanej składki wysokość emerytury zależy wprost od sumy wpłat zgromadzonych przez całe życie, więc krótki i rozdrobniony staż — przerwany opieką nad dziećmi lub rodzicami, pracą na czarno, łańcuchem umów śmieciowych, okresami bezrobocia — przekłada się na świadczenie liczone w groszach. To nie jest przypadek losowy rozłożony równomiernie po społeczeństwie: uderza przede wszystkim w kobiety, które częściej wypadają z rynku pracy na opiece, i w osoby z niestabilnym zatrudnieniem, dla których każdy miesiąc bez oskładkowania to ubytek w przyszłej emeryturze.

W dłuższej perspektywie problem będzie narastał. Według OECD (Pensions at a Glance 2023) stopa zastąpienia netto dla przeciętnie zarabiającego wyniesie w Polsce około 40% — jedną z najniższych w OECD, przy średniej dla całej organizacji na poziomie 61%. Oznacza to, że statystyczny przyszły emeryt otrzyma świadczenie równe zaledwie dwóm piątym swojej ostatniej pensji, a osoby z lukami w stażu spadną jeszcze niżej. Dzisiejsze emerytury groszowe są więc zapowiedzią tego, co przy obecnych regułach czeka kolejne roczniki.

Emerytura obywatelska: gwarantowana podstawa i jej granice

Emerytura obywatelska to równa dla wszystkich podstawa, wypłacana z zasady, że w bogatym społeczeństwie nikt na starość nie powinien zostać poniżej progu godnego życia. W modelu Razem finansuje się ją nie ze składek, lecz bezpośrednio z progresywnych podatków, a jej wysokość nie zależy od tego, ile ktoś zdołał odłożyć — należy się każdemu, kto dożył wieku emerytalnego, niezależnie od przebiegu kariery. To odpowiedź właśnie na te grupy, które w systemie składkowym przegrywają: osoby z krótkim albo poszarpanym stażem, kobiety po latach nieodpłatnej opieki, drobnych rolników i pracujących dorywczo.

Wokół tego pomysłu narosło jednak kilka nieporozumień, które warto rozjaśnić. Pierwsze głosi, że emerytura obywatelska zastąpi cały system jedną płaską kwotą, znosząc sens dłuższej pracy. Program Razem mówi co innego: emerytura obywatelska jest jednym z filarów, a nie całością. Obok równej podstawy każdemu pracującemu przysługuje druga część świadczenia, uzależniona od stażu pracy — kto pracował dłużej lub więcej zarabiał, dostaje odpowiednio wyższą emeryturę. Dwufilarowość jest tu kluczowa: podstawa gwarantuje godne minimum niezależnie od życiorysu, a filar stażowy zachowuje zasadę, że praca się opłaca.

Drugie nieporozumienie dotyczy rolników i brzmi najgroźniej: że likwidacja KRUS oznacza odebranie im emerytur. Chodzi o coś przeciwnego. Program mówi o włączeniu rolniczych ubezpieczeń do jednego powszechnego systemu, a nie o wykreśleniu świadczeń. W nowym układzie rolnik również otrzymuje bazę obywatelską oraz część zależną od stażu — a ponieważ dzisiejsza przeciętna emerytura rolnicza jest niska, dla wielu drobnych gospodarzy równa, gwarantowana podstawa może oznaczać nie utratę, lecz podniesienie świadczenia do godnego minimum. Znika odrębna kasa i związane z nią osobne zasady składkowe, a nie prawo rolnika do emerytury.

Pozostaje trzeci zarzut — że gwarantowana podstawa dla wszystkich zniechęca do pracy. Tu właśnie ujawnia się sens dwufilarowości. Skoro obok równej bazy działa część rosnąca ze stażem i zarobków, praca wciąż podnosi świadczenie, a różnica między osobą pracującą a niepracującą pozostaje wymierna. Zmienia się natomiast punkt wyjścia: nikt nie spada poniżej godnego minimum tylko dlatego, że opiekował się dzieckiem, chorował albo przez lata pracował na umowach, z których pracodawca nie odprowadzał pełnych składek. Obecny system karze te życiorysy podwójnie — najpierw niższymi zarobkami w trakcie kariery, potem groszową emeryturą na starość. Emerytura obywatelska rozłącza te dwie kary: bieda w wieku produkcyjnym nie musi automatycznie oznaczać biedy na emeryturze, a to właśnie w rodzinach o niskich i niestabilnych dochodach starość najczęściej bywa dziś ubóstwem dziedziczonym po latach pracy.

Co proponuje Razem

Postulat zapisany jest w programie wprost:

Zlikwidujemy KRUS i wprowadzimy jeden powszechny system świadczeń emerytalnych, w którym jednym z filarów jest emerytura obywatelska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 2, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka powiązanych zmian:

Jeden powszechny system zamiast osobnych kas — koniec KRUS jako odrębnego układu i koniec sytuacji, w której poziom zabezpieczenia zależy od tego, do której instytucji trafiły składki.
Emerytura obywatelska jako gwarantowana podstawa — równa dla wszystkich, finansowana z progresywnych podatków, zapewniająca godne minimum niezależnie od przebiegu stażu.
Druga część świadczenia zależna od stażu pracy — dłuższa i lepiej opłacana praca podnosi emeryturę ponad podstawę, więc filar stażowy zostaje utrzymany.
Równy wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn z możliwością wcześniejszego przejścia po wypracowaniu stażu oraz dalszej pracy dla podniesienia świadczenia.

Zostaje pytanie, skąd wziąć pieniądze na równą podstawę dla wszystkich. Emerytura obywatelska ma się opierać nie na składkach, lecz na progresywnych podatkach, co przenosi ciężar sporu na kształt całego systemu danin. Że państwo już dziś dopłaca do emerytur rolniczych dziesiątki miliardów złotych rocznie, dowodzi, iż publiczne finansowanie podstawy emerytalnej jest codzienną praktyką, a nie mrzonką — spór idzie o to, komu i na jakich zasadach ta dopłata przypada oraz kto się na nią składa. O tym, jak sprawiedliwa, progresywna jednolita danina mogłaby te wydatki ustabilizować i rozłożyć uczciwiej, piszemy w siostrzanym serwisie o gospodarce i systemie podatkowym.

Źródła i dalsza lektura

Waloryzacja z automatu: dlaczego świadczenia i progi dochodowe nie mogą zależeć od łaski rządu

Thu, 25 Jun 2026 09:00:00 +0200

Uruchomienie nowego świadczenia albo podniesienie starego rząd zamienia w wydarzenie — z konferencją, banerem i obietnicą wypisaną wielką czcionką tuż przed wyborami. Późniejsze osuwanie się jego realnej wartości, gdy przez kolejne lata kwota stoi w miejscu, a ceny w sklepach rosną, nie doczekuje się już żadnego ogłoszenia; dzieje się po cichu, bez decyzji, którą można by komuś przypisać. Partia Razem chce ten układ odwrócić i wpisać do ustawy prostą zasadę: wszystkie świadczenia społeczne oraz progi dochodowe, które do nich uprawniają, mają rosnąć automatycznie razem z cenami, a nie zależeć od tego, czy akurat komuś politycznie opłaca się je podnieść.

Jak zamrożony próg po cichu odbiera zasiłek

Najlepiej widać to na kryteriach dochodowych. Zasiłek rodzinny przysługuje dziś rodzinie, w której miesięczny dochód na osobę nie przekracza 674 zł, a jeśli w rodzinie jest dziecko z orzeczeniem o niepełnosprawności — 764 zł. Te progi nie drgnęły od lat: Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał uwagę, że kwoty kryterium nie zmieniły się od 2018 r., a rząd, mimo ustawowego obowiązku weryfikacji co trzy lata, zdecydował utrzymać je bez zmian także na kolejny okres — od 1 listopada 2024 r.

Sztywny próg działa jak cichy filtr. Płace nominalne rosną wraz z inflacją, więc dochód rodziny na papierze pęcznieje, choć realnie nie zmienia się nic — te same pieniądze kupują coraz mniej. W pewnym momencie rodzina, której sytuacja materialna ani drgnęła, przekracza granicę 674 zł i wypada z systemu. Nie dlatego, że zaczęła zarabiać na tyle, by poradzić sobie bez wsparcia, ale dlatego, że linia odcięcia stoi w miejscu, a wszystko wokół niej podrożało. Zamrożone progi dochodowe zasiłków oszczędzają w ten sposób budżetowi pieniądze bez żadnej ogłoszonej decyzji — po prostu wypychają z systemu kolejne rodziny, w miarę jak rośnie nominalna płaca. Ten sam bezruch dotyka zresztą nie tylko kryteriów, ale i konkretnych świadczeń: Rzecznik Praw Obywatelskich przypominał, że wysokość zasiłku pielęgnacyjnego nie zmieniła się od 2019 r., choć jest to wsparcie kierowane m.in. do osób z niepełnosprawnością i seniorów, dla których każda złotówka waży najwięcej.

Ten sam mechanizm zjada wartość samych świadczeń. Program „Rodzina 500+" ruszył 1 kwietnia 2016 r. z kwotą 500 zł na dziecko i pozostał na tym poziomie przez blisko osiem lat — dopiero od 1 stycznia 2024 r. świadczenie wzrosło do 800 zł. Przez cały ten czas kwota nie ruszyła się ani o złotówkę, choć pieniądz w kieszeni tracił na wartości z roku na rok. Według rocznych wskaźników GUS ceny towarów i usług konsumpcyjnych rosły kolejno o 2,0% w 2017 r., 1,6% w 2018 r., 2,3% w 2019 r., 3,4% w 2020 r., 5,1% w 2021 r., aż po 14,4% w 2022 r. i 11,4% w 2023 r. Złożone razem, te podwyżki oznaczają, że koszyk zakupów, który w 2016 r. kosztował 500 zł, pod koniec 2023 r. wymagał już blisko 730 zł.

Szacunek poglądowy (obliczenie własne na podstawie rocznych wskaźników cen GUS): skumulowana inflacja od 2016 r. do końca 2023 r. wyniosła około 46%. Oznacza to, że realna wartość świadczenia 500 zł stopniała w tym czasie do mniej więcej 340 zł w cenach z 2016 r. — czyli spadła o blisko jedną trzecią, zanim kwotę w ogóle podniesiono. Właśnie dlatego 800 plus traci na wartości: każdy rok bez waloryzacji to kilka procent mniej realnej siły nabywczej, których nikt nie musi odbierać żadną ustawą.

Podniesienie do 800 zł w 2024 r. w dużej mierze nadgoniło tę stratę, zamiast realnie poprawić sytuację rodzin względem punktu wyjścia z 2016 r. A ponieważ i ta kwota nie jest z niczym powiązana, od stycznia 2024 r. znów zaczęła się osuwać — dokładnie tym samym torem, co jej poprzedniczka.

Jak działałaby waloryzacja z automatu

Państwo doskonale umie waloryzować świadczenia z automatu, bo robi to od lat z emeryturami i rentami. Na mocy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych co roku, od 1 marca, świadczenia rosną według wskaźnika, na który składa się średnioroczna inflacja powiększona o co najmniej 20% realnego wzrostu przeciętnego wynagrodzenia. Dzieje się to z urzędu, bez wniosków, bez corocznej debaty i bez uznaniowej decyzji ministra — emeryt nie musi się o nic starać ani niczego pilnować.

Znaczenie takiego automatu widać najlepiej w latach gwałtownego skoku cen. Świadczenie, które przez cały 2022 rok stało w miejscu, w dwanaście miesięcy straciło jedną siódmą realnej wartości, bo tyle wyniosła wtedy inflacja — 14,4%. Mechanizm powiązany ze wskaźnikiem GUS zadziałałby wtedy sam, bez czekania na to, aż rząd znajdzie w kalendarzu miejsce na nowelizację ustawy.

Waloryzacja świadczeń, o której mówi Razem, przenosi tę samą logikę na cały pozostały system wsparcia. Świadczenie wychowawcze, zasiłki rodzinne, świadczenia opiekuńcze i pielęgnacyjne, a także progi dochodowe, które o nich decydują, byłyby co roku przeliczane według jasnego, powiązanego z inflacją wskaźnika. Gdyby taki mechanizm obejmował 500+ od początku, kwota rosłaby stopniowo co dwanaście miesięcy i nie trzeba by żadnego spektakularnego „skoku" o 300 zł naraz, bo świadczenie po prostu nadążałoby za cenami. Gdyby obejmował kryterium zasiłku rodzinnego, próg 674 zł podnosiłby się razem z płacami i nie odbierał wsparcia rodzinom, których realny standard życia się nie zmienił.

Najważniejsze jest to, co automatyczna waloryzacja odbiera politykom: prawo do rozdawania i zabierania wsparcia w rytm kalendarza wyborczego. Świadczenie powiązane sztywno ze wskaźnikiem przestaje być kartą przetargową na kampanię i staje się przewidywalnym elementem budżetu domowego, na którym rodzina może polegać niezależnie od tego, kto akurat rządzi.

Co proponuje Razem

Postulat w Deklaracji programowej z 2025 r. jest sformułowany krótko i bez wyjątków:

Zapewnimy automatyczną waloryzację wszystkich świadczeń społecznych i progów dochodowych uprawniających do ich otrzymywania. Programy społeczne nie mogą być kiełbasą wyborczą, ale skuteczną i dobrze opracowaną strategią.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 1, partiarazem.pl

Za tym jednym zdaniem kryje się kilka konkretnych następstw:

„Wszystkich świadczeń", bez listy wyjątków — waloryzacja obejmowałaby nie tylko świadczenie wychowawcze, ale też zasiłki rodzinne, świadczenia opiekuńcze i pielęgnacyjne oraz wsparcie z pomocy społecznej.
Progi dochodowe rosną razem ze świadczeniami — żeby sztywne kryterium nie odbierało pomocy rodzinom, których dochód wzrósł wyłącznie nominalnie, za samą inflacją.
Automatyzm zamiast uznaniowości — coroczna zmiana z urzędu, według ustawowego wskaźnika, a nie w wyniku politycznej decyzji podejmowanej „gdy jest budżet" albo „gdy zbliżają się wybory".
Koniec ze świadczeniem jako kiełbasą wyborczą — wsparcie przestaje być prezentem wręczanym w kampanii, a zaczyna być prawem, którego wartość nie zależy od cyklu politycznego.

Sedno tej zmiany jest ustrojowe. Świadczenie powiązane sztywno ze wskaźnikiem staje się prawem o gwarantowanej realnej wartości, którą trudno uszczuplić po cichu i którą trudniej rozgrywać jako kartę przetargową w kampanii. Rodzina planująca domowy budżet na kilka lat do przodu wie wtedy, że wsparcie nie stopnieje jej w rękach między jednymi a drugimi wyborami, i nie musi co roku sprawdzać, czy zamrożony próg właśnie nie odebrał jej zasiłku, mimo że w jej sytuacji materialnej realnie nic się nie zmieniło.

Automatyczna waloryzacja kosztuje i byłoby nieuczciwie to przemilczeć. Świadczenia rosnące co roku wraz z cenami wymagają przewidywalnego, stabilnego budżetu, a ten bierze się z uporządkowanego i sprawiedliwego systemu podatkowego, w którym najwięcej dokładają ci, których na to stać. O tym, skąd wziąć pieniądze na trwałe, waloryzowane świadczenia bez rozchwiania finansów państwa, piszemy w siostrzanym serwisie poświęconym gospodarce: Razem dla gospodarki. Bez tej strony równania nawet najlepsza obietnica waloryzacji zostałaby kolejnym hasłem, które łatwo ogłosić w kampanii i równie łatwo po cichu wycofać.

Źródła i dalsza lektura

Sześć systemów, jedno orzeczenie: reforma orzecznictwa o niepełnosprawności

Tue, 23 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim systemie osoba z trwałą, nieodwracalną niepełnosprawnością musi co kilka lat udowadniać, że nadal jest niepełnosprawna. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności bywa wydawane na rok albo dwa, choć schorzenie, którego dotyczy, nie cofnie się nigdy — a każde jego odnowienie to kolejna kolejka do komisji, kolejny komplet dokumentów i kolejne tygodnie czekania na decyzję, od której zależą pieniądze i dostęp do wsparcia. Do tego orzeka się w Polsce równolegle w kilku niepowiązanych ze sobą systemach, z których każdy ma własne kryteria, własne komisje i własny język. Partia Razem chce ten mechanizm uprościć: ujednolicić orzecznictwo, oddzielić je od wypłaty świadczeń i sprawić, żeby stan trwały dawał orzeczenie trwałe.

Problem: kilka systemów, które nie rozmawiają ze sobą

Orzekaniem o niepełnosprawności zajmuje się w Polsce nie jeden urząd, lecz sześć odrębnych systemów. Cztery z nich ustalają prawo do świadczeń rentowych — osobno w ZUS, osobno w KRUS dla rolników, osobno w resortach obrony i spraw wewnętrznych — piąty, prowadzony przez powiatowe i miejskie zespoły do spraw orzekania, ustala stopień niepełnosprawności, a szósty wydaje orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego dla dzieci. Każdy z nich mierzy co innego i nie wymienia się ustaleniami z pozostałymi, więc ta sama osoba, z tym samym rozpoznaniem, może w jednym systemie zostać uznana za całkowicie niezdolną do pracy, a w drugim otrzymać umiarkowany stopień niepełnosprawności — i nie ma w tym żadnej sprzeczności, bo każda z komisji odpowiada na inne pytanie, według innych przepisów.

Skala tego układu jest duża. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r. prawne orzeczenie o niepełnosprawności miało w Polsce około 3,47 mln osób, a łączną liczbę osób z niepełnosprawnościami spis oszacował na 5,4 mln, czyli 14,3 procent ludności. Za każdą z tych liczb stoi ktoś, kto na którymś etapie życia musiał przejść przez jedną z sześciu procedur — a często przez kilka naraz, bo renta załatwiana jest gdzie indziej niż karta parkingowa, a ta gdzie indziej niż wsparcie edukacyjne dziecka.

Rozdrobnienie widać najlepiej wtedy, gdy trzeba przez system przejść. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli z 2025 r., przeprowadzona w Wielkopolsce, pokazała, że do końca 2024 r. zespoły orzekające rozpatrzyły zaledwie 9,5 tys. z 37 tys. wniosków o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia — 25,7 procent. Na początku 2025 r. w kolejce czekało 23,7 tys. spraw, a w ponad 69 procentach z nich przekroczono ustawowy trzymiesięczny termin. Powód okazał się prozaiczny: żaden z kontrolowanych zespołów nie miał kompletu lekarzy specjalistów, bo stawki są zbyt niskie, żeby przyciągnąć psychiatrów, neurologów, okulistów czy pediatrów do pracy w orzecznictwie. Izba zastrzegła przy tym, że choć kontrola objęła jeden region, wnioski mają charakter ogólnokrajowy.

Do przewlekłości dochodzi praktyka, która najboleśniej uderza w osoby ze stanami nieodwracalnymi — orzeczenia czasowe. Zespoły często wydają je na rok albo dwa nawet wtedy, gdy schorzenie jest wrodzone i nie rokuje poprawy, co zmusza chorych, a w przypadku dzieci ich rodziców, do regularnego powtarzania całej procedury od początku. Skutki bywają dotkliwe. Z danych, które pełnomocnik rządu do spraw osób niepełnosprawnych przedstawił sejmowej Komisji Zdrowia, wynika, że blisko 45 tys. osób z orzeczeniem oznaczonym symbolem 12-C — całościowe zaburzenia rozwojowe — nie uzyskało kolejnego dokumentu po wygaśnięciu poprzedniego. Wypadli z systemu wsparcia nie dlatego, że wyzdrowieli, lecz dlatego, że nie zdążyli albo nie dali rady przejść procedury po raz kolejny — mimo że ich stan zdrowia się nie zmienił.

Jak to uprościć

Uporządkowanie tego układu opiera się na dwóch filarach. Pierwszy to ujednolicenie samego orzekania — zamiast sześciu równoległych procedur jeden spójny sposób oceny, który patrzy nie na to, o ile dana osoba odbiega od zdrowotnej „normy”, lecz jakiego wsparcia potrzebuje, żeby funkcjonować na równi z innymi. Taka ocena raz przeprowadzona mogłaby służyć różnym instytucjom, zamiast być powtarzana w każdej z osobna, a jej wynik dałoby się wreszcie porównywać między systemami, bo wszystkie mierzyłyby to samo.

Drugi filar to oddzielenie oceny od pieniędzy. Dziś orzeczenie jest jednocześnie diagnozą i przepustką do konkretnego świadczenia, i właśnie to zrasta procedurę z logiką kasy. Skoro trwały status „zamyka” sprawę, w systemie tkwi zachęta, żeby zamiast niego wydawać orzeczenia czasowe i odsyłać ludzi po następne — mechanizm, który komentatorzy podsumowują gorzko, że nieuleczalnie chorzy muszą co jakiś czas dowodzić, że nie wyzdrowieli. Kiedy ustalenie potrzeb wsparcia przestanie być tym samym aktem co decyzja o wypłacie, znika powód, dla którego nieodwracalną niepełnosprawność każe się potwierdzać co dwa lata. Orzeczenie może wtedy spokojnie być trwałe tam, gdzie trwały jest stan zdrowia.

Z tym rozdzieleniem wiąże się jeszcze jedna sprawa, która trzyma wiele osób z dala od legalnej pracy — pułapka rentowa. Renta socjalna maleje po przekroczeniu progu dochodu i znika całkowicie powyżej kolejnego, więc lepiej płatne zatrudnienie grozi utratą świadczenia, a spora część osób z niepełnosprawnościami z tego powodu w ogóle nie próbuje wejść na rynek pracy. Dopóki wysokość świadczenia zależy od tego, ile ktoś zarobi, orzeczenie działa jak hamulec zamiast wsparcia.

Rząd pracuje nad własną reformą — projekt „Przebudowa modelu orzekania o niepełnosprawności”, finansowany z funduszy europejskich, ma potrwać do 2028 r. i oprzeć ocenę na międzynarodowej klasyfikacji funkcjonowania ICF. Kierunek jest pokrewny, ale różnice są istotne. Pełnomocnik rządu Łukasz Krasoń zapowiedział, że jednego systemu, który wchłonąłby ZUS, KRUS czy resortowe komisje, nie będzie, a projektowany model wiąże ocenę potrzeb ze świadczeniami jeszcze ściślej, zamiast je rozdzielać. Postulat Razem idzie w drugą stronę — ku jednemu orzecznictwu odciętemu od wypłat.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat zapisano w rozdziale o państwie, na które obywatel ma móc liczyć:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Jedno orzecznictwo zamiast sześciu — wspólna, spójna procedura oceny oparta na tym, jakiego wsparcia dana osoba potrzebuje, a nie na katalogu barier i odstępstw od zdrowotnej „normy”.
Orzekanie oddzielone od wypłaty świadczeń — ustalenie potrzeb przestaje być tym samym aktem co decyzja o kwocie renty, co usuwa zachętę do wydawania orzeczeń czasowych.
Trwałe orzeczenia dla stanów trwałych — koniec odnawiania co rok czy dwa dokumentu, który potwierdza nieodwracalną niepełnosprawność.
Koniec pułapki rentowej — zasada „złotówka za złotówkę” zamiast sztywnych progów i podniesienie renty socjalnej do minimalnej krajowej, żeby podjęcie pracy nie oznaczało utraty świadczenia.
Koniec stygmatyzującego języka — rezygnacja z formuł w rodzaju „całkowitej niezdolności do pracy”, które ludzie odczytują jako urzędowy zakaz zatrudnienia, choć nim nie są.

Postulat nie jest wymysłem jednej deklaracji. Razem rozwinął go już wcześniej w Karcie dla osób z niepełnosprawnościami, gdzie zapowiedział zastąpienie systemu opartego na „podkreślaniu barier i odstępstw od »normy«” systemem określającym realne potrzeby wsparcia oraz ostateczne zniesienie pułapki rentowej. To spójna linia: orzeczenie ma być narzędziem, które otwiera dostęp do wsparcia, a nie przeszkodą, którą trzeba pokonywać wciąż od nowa.

Orzecznictwo styka się bezpośrednio z ochroną zdrowia, bo to lekarze wystawiają dokumentację, na której opiera się każda komisja, a kolejki do specjalistów przekładają się wprost na kolejki do orzeczeń. Trwałe orzeczenie zdejmuje z przeciążonego systemu zdrowia obowiązek wielokrotnego potwierdzania tego samego rozpoznania, a spójna ocena potrzeb pozwala sensowniej łączyć wsparcie socjalne z opieką medyczną. O tym, jak Razem chce naprawić samą ochronę zdrowia — od skrócenia kolejek po stabilne finansowanie — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo granica między tym, co „zdrowotne”, a tym, co „orzecznicze”, jest w codziennym życiu pacjenta czysto umowna.

Źródła i dalsza lektura

Deinstytucjonalizacja opieki: mieszkania wspomagane zamiast wielkich DPS-ów

Sat, 20 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim systemie wsparcia osób niesamodzielnych podstawową odpowiedzią państwa wciąż pozostaje duża, całodobowa instytucja: dom pomocy społecznej, w którym pod jednym dachem żyje kilkadziesiąt, a nierzadko kilkaset osób. Partia Razem chce ten porządek odwrócić i oprzeć opiekę na mieszkaniach wspomaganych, chronionych i treningowych, rozproszonych w zwykłych osiedlach — tak, by osoba z niepełnosprawnością albo niesamodzielny senior mogli zostać częścią lokalnej społeczności, zamiast być z niej wyprowadzani do osobnego świata za bramą placówki. Docelowo oznacza to zamknięcie domów pomocy społecznej i zakładów opiekuńczo-leczniczych w ich dotychczasowej formie, a nie kosmetyczną poprawę warunków wewnątrz nich.

Problem: opieka zorganizowana wokół instytucji

Skala opieki instytucjonalnej jest w Polsce znaczna. Według Głównego Urzędu Statystycznego na koniec 2023 r. działało w kraju 2 138 zakładów stacjonarnych pomocy społecznej, które dysponowały łącznie 132,6 tys. miejsc, a przebywało w nich 121,9 tys. mieszkańców. Największą częścią tego systemu są domy pomocy społecznej — przypada na nie 63,8% wszystkich miejsc, czyli blisko dwie trzecie infrastruktury całodobowej opieki nad osobami starszymi i z niepełnosprawnościami.

Utrzymanie tego modelu jest kosztowne, a rachunek pokrywa głównie budżet publiczny wspólnie z rodzinami mieszkańców. Średni miesięczny koszt utrzymania jednego miejsca w DPS ustala co roku starosta i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym; we Wrocławiu na 2024 r. dla dwóch domów dla osób przewlekle somatycznie chorych ustalono go na około 6,97 tys. i 7,97 tys. zł miesięcznie. To wydatek porównywalny z kilkoma najniższymi krajowymi — ponoszony po to, by człowiek mieszkał w warunkach, których w większości nie wybrał.

Dane poglądowe. Przytoczone kwoty to koszty ogłoszone dla konkretnych wrocławskich placówek na 2024 r., a nie średnia krajowa. Stawki różnią się między domami i województwami — traktuj je jako ilustrację rzędu wielkości (kilka tysięcy złotych miesięcznie za miejsce), a nie jako jedną liczbę dla całej Polski.

Wysoki koszt nie przekłada się przy tym na jakość ani na podmiotowość mieszkańców. Najwyższa Izba Kontroli w opublikowanym pod koniec 2024 r. raporcie o domach pomocy społecznej dla dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i przewlekle psychicznie chorych stwierdziła, że dyrektorzy skontrolowanych placówek nie zapewnili mieszkańcom przestrzegania części podstawowych praw gwarantowanych w Konstytucji i ustawie o pomocy społecznej. W ośmiu z piętnastu badanych domów kontrolerzy odnotowali 44 przypadki zastosowania przymusu bezpośredniego wbrew wymogom prawa, a w połowie placówek nie zapewniono obsady pielęgniarskiej na każdej zmianie, co przekładało się na braki w podawaniu leków i reagowaniu w nagłych sytuacjach.

Problem nie sprowadza się jednak do zaniedbań konkretnych dyrekcji, które można by usunąć samą wymianą kadry. Sama logika dużej instytucji wytwarza izolację niezależnie od dobrej woli personelu: wspólny rytm dnia narzucany kilkuset osobom, ograniczona kontrola mieszkańca nad tym, kto i kiedy udziela mu wsparcia, wreszcie fizyczne oddzielenie od sąsiedztwa, sklepu i dawnych znajomych. Że kierunek powinien być odwrotny, uznaje zresztą samo państwo. Przyjęta przez Radę Ministrów w czerwcu 2022 r. Strategia rozwoju usług społecznych stawia jako cel główny deinstytucjonalizację, czyli przechodzenie od opieki o charakterze instytucjonalnym do wsparcia świadczonego w środowisku rodzinnym i społeczności lokalnej. Dokument wyznacza jednak kierunek, którego potem nie egzekwuje — brakuje w nim wiążących terminów, przypisanych środków i planu przeniesienia konkretnych osób z placówek do mieszkań.

Wsparcie w społeczności: mieszkania wspomagane, chronione, treningowe

Alternatywą dla dużej instytucji jest rozproszone mieszkalnictwo wspomagane, w którym wsparcie idzie za człowiekiem do jego własnego lokalu, zamiast gromadzić ludzi w miejscu zorganizowanym wokół wsparcia. Środowisko osób z niepełnosprawnościami rozróżnia tu kilka form o różnym przeznaczeniu.

Mieszkanie wspomagane bywa dla wielu osób rozwiązaniem docelowym: mieszkaniec ma własny pokój i część wspólną, dysponuje swoimi środkami, korzysta ze wsparcia asystenta osobistego, a potrzebne mu usługi — od rehabilitacji po codzienne sprawy — realizuje w normalnym obiegu lokalnej społeczności, a nie według odgórnego harmonogramu placówki. Mieszkanie treningowe pełni funkcję tymczasową; to bezpieczny etap, w którym osoba wychodząca z domu rodzinnego, DPS-u lub ZOL-u uczy się prowadzenia gospodarstwa, gospodarowania budżetem i załatwiania spraw urzędowych, zanim przejdzie do trwalszej formy zamieszkania. W języku programu i przepisów funkcjonuje też pojęcie mieszkania chronionego — lokalu dla osób, które ze względu na wiek, niepełnosprawność albo wychodzenie z kryzysu potrzebują wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, lecz są zdolne do względnie samodzielnego życia, jeśli mają zapewnioną pomoc.

Model ten nie jest eksperymentem wymyślonym na potrzeby jednego programu. Ruch na rzecz niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami działa od końca lat 60. XX wieku i jest dziś obecny w większości państw europejskich; jak przypomina Karta dla osób z niepełnosprawnościami, rozwiązania z krajów nordyckich czy Słowenii — państwa o zbliżonym do Polski poziomie zamożności — pokazują, że życie osoby potrzebującej codziennego wsparcia może się toczyć poza murami zakładu. Stoi za tym również twarde zobowiązanie prawne: ratyfikowana przez Polskę Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, a jej Komitet już w 2018 r. wytknął krajowi stagnację i brak determinacji w procesie deinstytucjonalizacji.

Różnica wobec DPS-u jest nie tyle architektoniczna, ile ustrojowa: to mieszkaniec decyduje o swoim dniu, a państwo finansuje indywidualne wsparcie zamiast utrzymywania wielkiej infrastruktury. Skoro jedno miejsce w domu pomocy społecznej kosztuje już dziś kilka tysięcy złotych miesięcznie, opłacenie asystencji i usług dostarczanych do zwykłego mieszkania mieści się w porównywalnym rzędzie wydatków — z tą różnicą, że pieniądz idzie na podmiotowość konkretnej osoby, a nie na podtrzymanie zamkniętego zakładu.

Co proponuje Razem

Razem opisuje mieszkanie wspomagane wprost jako docelową formę życia poza instytucją. W Karcie dla osób z niepełnosprawnościami czytamy:

Mieszkanie wspomagane to z kolei dla wielu osób z niepełnosprawnościami forma docelowa — osoby w nich mieszkające mają swoje prywatne zasoby finansowe i niezależne pokoje oraz część wspólną (np. kuchnię, pokój dzienny), korzystają również ze wsparcia asystenta osobistego, a niezbędne jej usługi zapewniane są w lokalnej społeczności.— Karta dla osób z niepełnosprawnościami, Partia Razem (2023), partiarazem.pl

Za tą definicją idą konkretne zobowiązania. Partia zapowiada, że po pogłębionej analizie sytuacji reprezentatywnej grupy DPS-ów i zakładów opiekuńczo-leczniczych opracuje ramowe terminy zamknięcia tych placówek w dotychczasowej formie w każdym województwie, obejmując procesem również domy prowadzone przez kościoły i związki wyznaniowe (poza hospicjami). Równolegli ma powstać rama prawna mieszkań wspomaganych — lokali komunalnych z gwarancją dożywotniego najmu, spełniających standardy dostępności — oraz system mieszkań treningowych jako etapu przejściowego dla osób rozpoczynających niezależne życie. Spoiwem całości jest ustawowa, bezpłatna asystencja osobista, bez której samo mieszkanie nie wystarczy, by osoba potrzebująca stałego wsparcia mogła w nim rzeczywiście funkcjonować.

Warto od razu zaznaczyć granice tej deklaracji, żeby jej nie rozdmuchać. Program mówi o ramowych terminach ustalanych po analizie w poszczególnych województwach, nie podaje natomiast ani daty zamknięcia ostatniego DPS-u, ani liczby placówek do likwidacji w danym roku — kolejność wyznacza budowa alternatywy w społeczności, a nie odgórny licznik. Kierunek jest jednak jednoznaczny: wsparcie ma się przenieść do mieszkań, a wielka instytucja przestać być domyślną odpowiedzią systemu. Uzupełnia go zapis Deklaracji programowej z 2025 r. w rozdziale „Państwo, na które możesz liczyć” (pkt 11), zapowiadający program budowy mieszkań senioralnych, chronionych i wspomaganych oraz przystosowanych dla osób ze specjalnymi potrzebami.

Deinstytucjonalizacja nie powiedzie się bez zasobu mieszkań, bo mieszkanie wspomagane jest przede wszystkim mieszkaniem — komunalnym, dostępnym architektonicznie, z trwałym najmem. To spina politykę opieki z polityką mieszkaniową: dopóki nie ma dokąd wyprowadzać ludzi z instytucji, plan zamykania DPS-ów pozostaje na papierze. O tym, jak odbudować publiczny zasób tanich mieszkań na wynajem, z którego taki program mógłby czerpać, piszemy w siostrzanym serwisie Razem dla tanich mieszkań.

Źródła i dalsza lektura

Opieka wytchnieniowa: niewidzialna praca, którą państwo zrzuca na rodziny

Thu, 18 Jun 2026 09:00:00 +0200

Kiedy w domu pojawia się osoba, która nie poradzi sobie sama — schorowany rodzic, dziecko z niepełnosprawnością, partner po udarze — opieka najczęściej nie trafia do żadnej instytucji, tylko na barki najbliższych. W praktyce oznacza to konkretną osobę, zwykle kobietę, która myje, karmi, podaje leki, czuwa w nocy i nie ma komu przekazać tego obowiązku nawet na weekend. Państwo traktuje tę pracę tak, jakby jej nie było — nie wypłaca za nią wynagrodzenia, nie uwzględnia jej w statystykach i nie organizuje nikogo na zastępstwo. Razem chce to zmienić i wpisać opiekę wytchnieniową do ustawy, żeby stała się egzekwowalnym prawem opiekuna, zamiast uznaniowego programu zależnego od gminy.

Ile naprawdę kosztuje niewidzialna praca opiekuńcza

Skala jest większa, niż podpowiada codzienne doświadczenie. Osób niesamodzielnych — dzieci i dorosłych z niepełnosprawnością oraz seniorów wymagających stałej pomocy — jest w Polsce około miliona, jak szacuje samo stanowisko Partii Razem w sprawie opiekunów osób niesamodzielnych. Wokół nich pracuje armia opiekunów, których w oficjalnych rejestrach właściwie nie widać. Według organizacji Eurocarers, powołującej się na Europejskie Badanie Jakości Życia, w Polsce regularną opiekę nieformalną sprawuje co najmniej 4 mln osób, czyli 18,3% ludności w wieku produkcyjnym. Ta sama analiza przypomina, że wśród niesamodzielnych seniorów aż 93,5% pozostaje pod opieką kogoś z rodziny lub bliskich, a nie profesjonalnej placówki.

Ciężar tej pracy nie rozkłada się równo między płcie. Z badania budżetu czasu, które Główny Urząd Statystyczny prowadzi raz na dekadę, wynika, że w 2023 r. kobiety przeznaczały na prace domowe i opiekę nad członkami gospodarstwa domowego 18,2% doby, mężczyźni zaś 11,2% — w przeliczeniu to około czterech i pół godziny każdego dnia u kobiet wobec trzech godzin u mężczyzn. Ta asymetria nie jest polską osobliwością. W całej Unii Europejskiej opieki nad osobami starszymi lub z niepełnosprawnościami przynajmniej kilka razy w tygodniu podejmuje się 15% kobiet i 10% mężczyzn, według danych Europejskiego Instytutu ds. Równości Kobiet i Mężczyzn.

Opieka nieformalna bywa lekceważona jako „naturalna” pomoc rodzinna, bo trudno przypiąć jej cennik. Kiedy jednak ktoś spróbuje zmierzyć jej intensywność, okazuje się, że to pełnoetatowe zajęcie. Reprezentatywne badanie opublikowane w „European Journal of Health Economics” wykazało, że w Polsce opiekunowie nieformalni stanowią 15% dorosłej populacji i poświęcają opiece średnio 35,5 godziny tygodniowo — niemal tyle, ile trwa pełny etat, tyle że bez pensji, składek i prawa do wolnego.

Wycena poglądowa. Cztery miliony opiekunów pracujących średnio po 35,5 godziny tygodniowo daje rząd wielkości setek milionów godzin opieki miesięcznie. Gdyby państwo musiało zlecić tę pracę odpłatnie, jej koszt liczono by w dziesiątkach miliardów złotych rocznie. Nie jest to konkretna pozycja z budżetu, lecz ilustracja skali — pokazuje, jak wielki wydatek publiczny zastępuje dziś darmowa praca rodzin.

Czym jest opieka wytchnieniowa i komu daje oddech

Za suchymi liczbami stoi problem, który opiekunowie znają aż za dobrze: przy opiece sprawowanej całodobowo nie ma z kim się zamienić. Choroba, wizyta u własnego lekarza, pogrzeb, kilka dni na dojście do siebie po miesiącach niewyspania — wszystko to wymaga kogoś, kto na ten czas przejmie podopiecznego. Bez takiej możliwości opieka zamienia się w dyżur bez końca, a jego skutkiem bywa wypalenie, depresja i pogorszenie zdrowia samego opiekuna, który po latach sam zaczyna wymagać pomocy.

Ciężar tej sytuacji rzadko sprowadza się wyłącznie do zmęczenia. Wieloletnia opieka sprawowana w pojedynkę prowadzi do izolacji: znajomości się urywają, na życie towarzyskie i obywatelskie nie starcza już ani czasu, ani sił, a rozmowa z kimś spoza domu staje się luksusem. Do tego dochodzi lęk o przyszłość podopiecznego i świadomość, że własne zdrowie schodzi na dalszy plan. Diagnoza Partii Razem nazywa to wprost — opiekunowie osób niesamodzielnych to jedna z najbardziej wykluczonych grup w Polsce, a ich praca bywa traktowana z lekceważeniem, mimo że wykonują ją nieprzerwanie, bez prawa do wolnego.

Opieka wytchnieniowa jest właśnie odpowiedzią na tę lukę. Polega na tym, że na określony czas — kilka godzin w tygodniu, kilka dni albo dłuższy okres — opiekę nad osobą niesamodzielną przejmuje instytucja lub wykwalifikowany opiekun, żeby stały opiekun mógł odpocząć, załatwić własne sprawy albo po prostu wyjść z domu bez poczucia, że zostawia bliskiego bez nadzoru. Podobną rolę pełnią dzienne domy opieki, w których podopieczny spędza część dnia pod fachowym nadzorem, dzięki czemu opiekun może zachować pracę zawodową zamiast z niej rezygnować. Dziś takie wsparcie funkcjonuje w Polsce głównie jako program finansowany z corocznych naborów, a jego dostępność zależy od tego, czy gmina akurat przystąpiła do programu i czy starczyło miejsc. Dla rodziny oznacza to loterię, a nie pewne prawo.

Zawodność systemu widać też po stronie pieniędzy. Świadczenie pielęgnacyjne, główne wsparcie dla części opiekunów, wynosi od 1 stycznia 2026 r. 3386 zł miesięcznie, ale trafia tylko do wybranej grupy — przede wszystkim rodziców dzieci z niepełnosprawnością. Opiekunowie niesamodzielnych seniorów czy dorosłych, którzy stracili sprawność w późniejszym życiu, zostają często z dużo niższymi kwotami albo bez świadczenia w ogóle. Do tego dochodzi cena, której nie widać na przelewie: rezygnacja z pracy zawodowej, wypadnięcie z rynku na lata i związane z tym ryzyko ubóstwa oraz niższej emerytury.

Co proponuje Razem

Partia Razem stawia sprawę jasno: opieka ma być powszechnym, solidarnie finansowanym dobrem, a nie ciężarem spychanym na rodzinę i traktowanym jak prywatny problem. W Deklaracji programowej z 2025 r., w rozdziale o państwie opiekuńczym, jako czwarty punkt zapisano konkretne zobowiązanie:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

Kluczowe są tu dwa słowa: „bezpłatnej” i „ustawowej”. Opieka wytchnieniowa przestaje być programem, który raz jest, a raz go nie ma, i staje się prawem — takim, którego można się domagać niezależnie od tego, czy dana gmina akurat złożyła wniosek. To samo dotyczy asystencji osobistej, która pozwala osobie z niepełnosprawnością funkcjonować na co dzień bez zamykania jej w instytucji, a rodzinie — nie być jedynym źródłem pomocy.

Ta linia nie jest nowa. Już w stanowisku w sprawie opiekunów osób niesamodzielnych Razem domagało się urlopów wytchnieniowych, nieodpłatnej pomocy pielęgniarskiej i psychologicznej w domu podopiecznego oraz rozwoju ośrodków dziennego pobytu, które pozwalają opiekunom zachować pracę. Chodzi o spójny system, w którym opiekun nie musi wybierać między zatrudnieniem a opieką, a osoba niesamodzielna nie ląduje automatycznie w wielkiej, zamkniętej placówce. Deinstytucjonalizacja, mieszkania wspomagane i wsparcie świadczone w społeczności to druga strona tego samego postulatu.

Skoro opiekę wykonują u nas przede wszystkim kobiety, jej ustawowe zabezpieczenie jest zarazem sprawą równości płci — bo to głównie kobiety płacą dziś za brak systemu utraconą pracą, zdrowiem i emeryturą. O tym, jak nieodpłatna praca opiekuńcza cementuje nierówności między kobietami a mężczyznami i dlaczego trzeba ją wreszcie policzyć i docenić, piszemy szerzej w siostrzanym serwisie Razem dla kobiet. Zdjęcie tego ciężaru z barków rodzin i przeniesienie go na solidarnie finansowane państwo to warunek tego, by opieka nad bliskim nie oznaczała wykluczenia opiekunki z reszty życia.

Źródła i dalsza lektura

Asystencja osobista: Razem chce ustawy zamiast corocznego grantu

Tue, 16 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim prawie asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością istnieje właściwie tylko na czas jednego roku budżetowego. Co roku ministerstwo ogłasza nabór, gminy i organizacje pozarządowe składają wnioski, pieniądze płyną z osobnego funduszu celowego — a po dwunastu miesiącach cały mechanizm trzeba uruchamiać od początku. Partia Razem chce zamienić tę coroczną loterię grantową w prawo: bezpłatne, zapisane w ustawie i należne każdej osobie, która wsparcia w codziennym życiu naprawdę potrzebuje.

Problem: coroczny grant zamiast należnego prawa

Asystencja osobista działa dziś w Polsce jako program resortowy, a nie jako ustawowe zobowiązanie państwa. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ogłasza co roku konkurs „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością", z którego samorządy pokrywają koszt usług. Na edycję 2025 dla jednostek samorządu terytorialnego przewidziano 1 000 488 000 zł z Funduszu Solidarnościowego — kwotę, którą w trakcie naboru trzeba było podnieść z pierwotnie zaplanowanych 800 mln zł, bo zapotrzebowanie gmin okazało się większe. Obok niego funkcjonuje bliźniaczy, również coroczny program „Opieka wytchnieniowa", z którego korzystają rodziny sprawujące stałą opiekę nad bliskimi.

Konstrukcja grantu ma wbudowaną wadę, której żadne dosypanie pieniędzy nie usuwa: brak ciągłości. Skoro program rozpisuje się na rok, to i wsparcie kończy się wraz z rokiem, a nowa edycja rusza dopiero po kolejnym naborze, rozstrzygnięciu i podpisaniu umów. Najwyższa Izba Kontroli prześledziła, jak to wygląda w praktyce, i opisała mechanizm opóźnień: ministerstwo ogłaszało program z takim wyprzedzeniem, że umowy z realizatorami zawierano niemal w połowie roku, przez co usługi ruszały z wielomiesięcznym poślizgiem. Efektem był paradoks — samorządy zdążyły wydać w badanym okresie zaledwie 58% posiadanych środków, mimo że chętnych nie brakowało, bo po prostu zabrakło czasu na realizację usług w skróconym sezonie.

Skala korzystania obnaża, jak wąskie jest to wsparcie. Według ustaleń NIK w 2021 r. z asystencji w ramach programu ministerialnego skorzystało 0,8% uprawnionych osób — rok wcześniej było to 0,4%. W liczbach bezwzględnych mówimy o niecałych 20 tysiącach osób objętych usługą w skali całego kraju. Tymczasem samych osób z niepełnosprawnością Narodowy Spis Powszechny naliczył w 2021 r. 5,4 mln, czyli 14,3% mieszkańców Polski, w tym 3 471 193 osoby z ważnym orzeczeniem. Rzecz jasna nie każda z nich potrzebuje asystenta — wsparcia w codziennych czynnościach wymaga część, dla której niepełnosprawność oznacza realną zależność od drugiego człowieka przy myciu, ubieraniu, jedzeniu, wyjściu z domu czy dojeździe do pracy. Ale nawet ta część idzie w setki tysięcy, a program dosięga dwudziestu tysięcy. Reszta zostaje z opieką rodziny albo bez niczego.

Tam, gdzie państwowego wsparcia brakuje, obowiązek opieki spada na rodzinę — a mówiąc dokładniej, najczęściej na kobiety, które rezygnują z pracy zarobkowej albo ograniczają ją do minimum, by opiekować się dorosłym dzieckiem, rodzicem czy partnerem. Opieka bez asystencji i bez wytchnienia zamyka je w roli całodobowego opiekuna, z której trudno wyjść na rynek pracy, do własnego leczenia czy choćby na kilka dni odpoczynku. Grantowy charakter wsparcia utrwala tę pułapkę: skoro usługa bywa i skoro w każdej chwili może się urwać, trudno oprzeć na niej jakikolwiek trwały plan życiowy — ani osobie z niepełnosprawnością, ani jej bliskim.

Pieniędzy w systemie wsparcia osób z niepełnosprawnością wcale nie jest przy tym mało — są tylko rozproszone i skierowane gdzie indziej. Największy fundusz celowy, PFRON, dysponuje budżetem liczonym w miliardach złotych, ale lwią jego część pochłaniają dopłaty do wynagrodzeń wypłacane pracodawcom zatrudniającym osoby z niepełnosprawnością. Wsparcie trafia więc do firmy, nie do człowieka, a na usługi umożliwiające samodzielne życie — asystencję, mieszkania wspomagane, opiekę wytchnieniową — zostają osobne, znacznie skromniejsze i corocznie odnawiane pule.

Jak wyglądałoby prawo podmiotowe

Różnica między programem grantowym a prawem podmiotowym nie jest różnicą wielkości budżetu, tylko różnicą tytułu prawnego. Grant to pula, którą państwo może rozpisać albo nie, powiększyć albo obciąć, ogłosić na czas albo z poślizgiem — a obywatel jest jego beneficjentem wtedy, kiedy akurat starczy miejsc i pieniędzy w jego gminie. Prawo podmiotowe działa odwrotnie: to roszczenie, którego można dochodzić. Jeśli spełniasz ustawowe przesłanki, wsparcie ci się należy, a zadaniem administracji jest je zorganizować, nie zaś zdecydować, czy w tym roku ma na nie ochotę i środki.

Dla osoby z niepełnosprawnością ta różnica jest namacalna. Asystencja ma sens tylko wtedy, gdy jest ciągła — bo urwana w połowie roku odbiera dokładnie to, co wcześniej umożliwiła: utrzymaną pracę, rozpoczętą naukę, relacje poza domem, rytm dnia niezależny od dyspozycyjności rodziny. Prawo podmiotowe znosi coroczną niepewność, bo nie wygasa z końcem edycji programu. Zamiast limitu miejsc wprowadza indywidualną ocenę potrzeb — to zakres wsparcia dopasowuje się do człowieka, a nie człowiek do widełek dostępnego grantu. I przenosi ciężar organizacyjny tam, gdzie powinien być: na państwo i samorząd, które mają usługę zapewnić, a nie na osobę, która co rok od nowa dowiaduje się, czy w jej powiecie ktoś zdążył złożyć wniosek.

Taki model nie jest w Europie egzotyką. Kraje nordyckie i — bliższa Polsce poziomem zamożności — Słowenia od lat organizują wsparcie wokół idei niezależnego życia, w której osoba potrzebująca pomocy przy każdej codziennej czynności wciąż sama decyduje o kształcie swojego dnia. Asystencja jest tam narzędziem tej niezależności, a nie doraźną zapomogą przyznawaną na sezon.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa Partii Razem stawia sprawę wprost — asystencja i opieka wytchnieniowa mają przestać być programem, a stać się prawem:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

W programie i w partyjnej karcie dla osób z niepełnosprawnościami ten zapis rozpisany jest na konkrety. Asystencja ma być w pełni bezpłatna dla osoby z niepełnosprawnością i finansowana z budżetu państwa, a nie z corocznie odnawianego grantu. Organizuje ją gmina właściwa dla miejsca zamieszkania, ale to osoba uprawniona wybiera usługodawcę oraz konkretnego asystenta — zgodnie z zasadą relacji „jeden na jeden", w której to ona kontroluje, jak wsparcie jest realizowane. Usługę przyznaje się na dłuższy okres, minimum dwóch lat, na podstawie zindywidualizowanego badania potrzeb, a nie samej treści orzeczenia. Praca asystenta ma być zawodem z prawdziwego zdarzenia: etatowym, z wynagrodzeniem zbliżonym do przeciętnego w gospodarce, a nie dorywczym zajęciem opłacanym z resztek programowej puli. Do tego dochodzi opieka wytchnieniowa — czas, w którym rodzina sprawująca stałą opiekę może odpocząć, nie zostawiając bliskiej osoby bez wsparcia.

Za tym stoi spójna filozofia, którą Razem nazywa deinstytucjonalizacją: przesunięcie wsparcia z wielkich domów pomocy społecznej do lokalnych społeczności — do mieszkań wspomaganych i treningowych, w których człowiek żyje wśród sąsiadów, a nie za murem instytucji. Asystencja jest tu narzędziem podstawowym, bo bez niej niezależne życie poza instytucją bywa fizycznie niemożliwe. Ujednolicenie orzecznictwa i oddzielenie go od wypłaty świadczeń domykają układankę — dziś osobne systemy orzekają o rencie i o stopniu niepełnosprawności, a trwałe schorzenia potrafią wymagać powtarzanych co kilka lat komisji.

Asystencja osobista to zarazem jeden z odcinków szerszego systemu wsparcia, w którym opieka długoterminowa, zdrowotna i społeczna powinny się zazębiać, a nie odsyłać człowieka od okienka do okienka. O tym, jak wygląda drugi biegun tego systemu — publiczna ochrona zdrowia i opieka długoterminowa nad osobami niesamodzielnymi — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo granica między „opieką zdrowotną" a „wsparciem społecznym" przebiega często w poprzek jednego gospodarstwa domowego i jednej codziennej potrzeby.