Emerytura obywatelska i likwidacja KRUS: koniec kastowego podziału na starość

Sat, 27 Jun 2026 09:00:00 +0200

Polski system emerytalny nie jest jeden — jest ich co najmniej kilka, ułożonych w wyraźną hierarchię. Rolnik odprowadza składkę do KRUS, pracownik najemny do ZUS, a mundurowy czy sędzia korzysta z jeszcze innych zasad, tak że o wysokości świadczenia na starość decyduje nie sama liczba przepracowanych lat, lecz przede wszystkim to, do której kasy dana osoba trafiła. Partia Razem chce ten kastowy podział znieść: zlikwidować KRUS jako odrębną kasę i włączyć wszystkich do jednego powszechnego systemu, w którym jednym z filarów jest emerytura obywatelska — równa, gwarantowana podstawa, do której dokłada się część zależna od stażu pracy.

Kilka kas, jedna hierarchia

Rolniczy system ubezpieczeń działa obok powszechnego i na zupełnie innych zasadach finansowych. Świadczenia z KRUS pobiera dziś około 970 tys. emerytów i rencistów (stan na maj 2024 r., dane KRUS), a przeciętna emerytura rolnicza — rzędu dwóch tysięcy złotych — sięga mniej więcej połowy przeciętnego świadczenia z ZUS. Najważniejsza różnica leży jednak nie w wysokości wypłat, lecz w tym, skąd pochodzą pieniądze: składki rolników pokrywają tylko ułamek kosztów, a resztę dokłada budżet państwa. W 2024 r. dotacja z budżetu do Funduszu Emerytalno-Rentowego KRUS wyniosła 24,16 mld zł, przy całości wydatków Kasy rzędu 27,4 mld zł.

Dane poglądowe. Relacja „przeciętna emerytura rolnicza to około połowa świadczenia z ZUS" jest zaokrągloną wartością porównawczą z danych KRUS i MF, a nie sztywnym parametrem systemu — służy pokazaniu rzędu wielkości, a nie dokładnej różnicy w konkretnym miesiącu.

Istota kastowości nie polega przy tym na tym, że rolnicy dostają „za dużo". Przeciętna emerytura rolnicza jest niska i sama w sobie nie zapewnia dostatku, a demografia wsi sprawia, że rolniczych składek jest coraz mniej. Rzecz w czymś innym: o poziomie zabezpieczenia na starość rozstrzyga przynależność do konkretnej kasy i długość nieprzerwanego stażu, a nie prosta zasada, że każdemu należy się godne minimum. W systemie powszechnym widać to najdobitniej po świadczeniach poniżej ustawowej emerytury minimalnej. W marcu 2025 r. emeryturę niższą od minimalnej pobierało 437,9 tys. osób — 9,9% wszystkich emerytur nowosystemowych wobec 4,2% w 2011 r., przy czym około 77% z nich przypadało kobietom.

Za tą statystyką stoi konkretny mechanizm. W systemie zdefiniowanej składki wysokość emerytury zależy wprost od sumy wpłat zgromadzonych przez całe życie, więc krótki i rozdrobniony staż — przerwany opieką nad dziećmi lub rodzicami, pracą na czarno, łańcuchem umów śmieciowych, okresami bezrobocia — przekłada się na świadczenie liczone w groszach. To nie jest przypadek losowy rozłożony równomiernie po społeczeństwie: uderza przede wszystkim w kobiety, które częściej wypadają z rynku pracy na opiece, i w osoby z niestabilnym zatrudnieniem, dla których każdy miesiąc bez oskładkowania to ubytek w przyszłej emeryturze.

W dłuższej perspektywie problem będzie narastał. Według OECD (Pensions at a Glance 2023) stopa zastąpienia netto dla przeciętnie zarabiającego wyniesie w Polsce około 40% — jedną z najniższych w OECD, przy średniej dla całej organizacji na poziomie 61%. Oznacza to, że statystyczny przyszły emeryt otrzyma świadczenie równe zaledwie dwóm piątym swojej ostatniej pensji, a osoby z lukami w stażu spadną jeszcze niżej. Dzisiejsze emerytury groszowe są więc zapowiedzią tego, co przy obecnych regułach czeka kolejne roczniki.

Emerytura obywatelska: gwarantowana podstawa i jej granice

Emerytura obywatelska to równa dla wszystkich podstawa, wypłacana z zasady, że w bogatym społeczeństwie nikt na starość nie powinien zostać poniżej progu godnego życia. W modelu Razem finansuje się ją nie ze składek, lecz bezpośrednio z progresywnych podatków, a jej wysokość nie zależy od tego, ile ktoś zdołał odłożyć — należy się każdemu, kto dożył wieku emerytalnego, niezależnie od przebiegu kariery. To odpowiedź właśnie na te grupy, które w systemie składkowym przegrywają: osoby z krótkim albo poszarpanym stażem, kobiety po latach nieodpłatnej opieki, drobnych rolników i pracujących dorywczo.

Wokół tego pomysłu narosło jednak kilka nieporozumień, które warto rozjaśnić. Pierwsze głosi, że emerytura obywatelska zastąpi cały system jedną płaską kwotą, znosząc sens dłuższej pracy. Program Razem mówi co innego: emerytura obywatelska jest jednym z filarów, a nie całością. Obok równej podstawy każdemu pracującemu przysługuje druga część świadczenia, uzależniona od stażu pracy — kto pracował dłużej lub więcej zarabiał, dostaje odpowiednio wyższą emeryturę. Dwufilarowość jest tu kluczowa: podstawa gwarantuje godne minimum niezależnie od życiorysu, a filar stażowy zachowuje zasadę, że praca się opłaca.

Drugie nieporozumienie dotyczy rolników i brzmi najgroźniej: że likwidacja KRUS oznacza odebranie im emerytur. Chodzi o coś przeciwnego. Program mówi o włączeniu rolniczych ubezpieczeń do jednego powszechnego systemu, a nie o wykreśleniu świadczeń. W nowym układzie rolnik również otrzymuje bazę obywatelską oraz część zależną od stażu — a ponieważ dzisiejsza przeciętna emerytura rolnicza jest niska, dla wielu drobnych gospodarzy równa, gwarantowana podstawa może oznaczać nie utratę, lecz podniesienie świadczenia do godnego minimum. Znika odrębna kasa i związane z nią osobne zasady składkowe, a nie prawo rolnika do emerytury.

Pozostaje trzeci zarzut — że gwarantowana podstawa dla wszystkich zniechęca do pracy. Tu właśnie ujawnia się sens dwufilarowości. Skoro obok równej bazy działa część rosnąca ze stażem i zarobków, praca wciąż podnosi świadczenie, a różnica między osobą pracującą a niepracującą pozostaje wymierna. Zmienia się natomiast punkt wyjścia: nikt nie spada poniżej godnego minimum tylko dlatego, że opiekował się dzieckiem, chorował albo przez lata pracował na umowach, z których pracodawca nie odprowadzał pełnych składek. Obecny system karze te życiorysy podwójnie — najpierw niższymi zarobkami w trakcie kariery, potem groszową emeryturą na starość. Emerytura obywatelska rozłącza te dwie kary: bieda w wieku produkcyjnym nie musi automatycznie oznaczać biedy na emeryturze, a to właśnie w rodzinach o niskich i niestabilnych dochodach starość najczęściej bywa dziś ubóstwem dziedziczonym po latach pracy.

Co proponuje Razem

Postulat zapisany jest w programie wprost:

Zlikwidujemy KRUS i wprowadzimy jeden powszechny system świadczeń emerytalnych, w którym jednym z filarów jest emerytura obywatelska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 2, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka powiązanych zmian:

Jeden powszechny system zamiast osobnych kas — koniec KRUS jako odrębnego układu i koniec sytuacji, w której poziom zabezpieczenia zależy od tego, do której instytucji trafiły składki.
Emerytura obywatelska jako gwarantowana podstawa — równa dla wszystkich, finansowana z progresywnych podatków, zapewniająca godne minimum niezależnie od przebiegu stażu.
Druga część świadczenia zależna od stażu pracy — dłuższa i lepiej opłacana praca podnosi emeryturę ponad podstawę, więc filar stażowy zostaje utrzymany.
Równy wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn z możliwością wcześniejszego przejścia po wypracowaniu stażu oraz dalszej pracy dla podniesienia świadczenia.

Zostaje pytanie, skąd wziąć pieniądze na równą podstawę dla wszystkich. Emerytura obywatelska ma się opierać nie na składkach, lecz na progresywnych podatkach, co przenosi ciężar sporu na kształt całego systemu danin. Że państwo już dziś dopłaca do emerytur rolniczych dziesiątki miliardów złotych rocznie, dowodzi, iż publiczne finansowanie podstawy emerytalnej jest codzienną praktyką, a nie mrzonką — spór idzie o to, komu i na jakich zasadach ta dopłata przypada oraz kto się na nią składa. O tym, jak sprawiedliwa, progresywna jednolita danina mogłaby te wydatki ustabilizować i rozłożyć uczciwiej, piszemy w siostrzanym serwisie o gospodarce i systemie podatkowym.

System-Emerytalny | Razem dla opieki

Emerytura obywatelska i likwidacja KRUS: koniec kastowego podziału na starość

Kilka kas, jedna hierarchia

Emerytura obywatelska: gwarantowana podstawa i jej granice

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura