Uslugi-Spoleczne | Razem dla opieki

Opieka jako dobro publiczne: kiedy »prywatne lepsze« przestaje działać

Sat, 04 Jul 2026 08:00:00 +0200

Kiedy ktoś przestaje radzić sobie sam — po udarze, na starość, z ciężką niepełnosprawnością — opieka nad nim staje się jedną z tych spraw, które państwo albo bierze na siebie jako zadanie wspólne, albo spycha na rodzinę i na rynek. Partia Razem opowiada się za pierwszym rozwiązaniem: opieka i podstawowe usługi publiczne mają być dobrem powszechnym, solidarnie finansowanym z podatków, a nie towarem, którego jakość zależy od zasobności portfela. U podstaw tego wyboru leży spór starszy niż jakikolwiek pojedynczy postulat — spór z prywatyzacją usług publicznych i z założeniem, że „prywatne zawsze lepsze niż publiczne". Z tej ogólnej zasady wynikają wszystkie bardziej szczegółowe postulaty opisane w pozostałych tekstach serwisu — od asystencji osobistej po deinstytucjonalizację.

Logika »prywatne lepsze« i jej koszt w usługach społecznych

Argument za komercjalizacją usług społecznych brzmi zawsze podobnie: prywatny właściciel, zmuszony konkurencją, zrobi to samo taniej i sprawniej niż ospały urząd. W wielu dziedzinach gospodarki ta intuicja bywa trafna. Problem zaczyna się tam, gdzie „klientem" jest osoba, która nie może wybrać innej oferty, wyjść ani skutecznie się poskarżyć — leżąca po udarze, z zaawansowaną demencją, zależna od cudzej dobrej woli w każdej godzinie doby. W takiej relacji mechanizm rynkowy, który gdzie indziej wymusza jakość, zaczyna premiować co innego niż troskę. Każda złotówka wydana na dodatkową opiekunkę, lepsze jedzenie czy remont łazienki to złotówka mniej marży, a osoba, na której się oszczędza, najczęściej nie jest w stanie tego zgłosić. Konkurencja działa tylko wtedy, gdy odbiorca usługi ma realną możliwość odejścia z nią do kogoś innego — a tej możliwości człowiek unieruchomiony w łóżku po prostu nie ma.

Skala prywatnego świadczenia opieki całodobowej w Polsce jest dziś znaczna i słabo policzona. Obok publicznej sieci — według GUS w 2024 r. działały w kraju 2 232 zakłady stacjonarne pomocy społecznej, dysponujące 134,1 tys. miejsc dla 124,5 tys. mieszkańców — rośnie odrębny segment komercyjny: placówki całodobowej opieki prowadzone na podstawie przepisów o działalności gospodarczej, które wojewodowie ewidencjonują w osobnych rejestrach (przykład: rejestr wojewody mazowieckiego). Właśnie na styku prywatnych i publicznych domów opieki najlepiej widać, dlaczego dobra jakość nie bierze się sama z faktu, że ktoś na niej zarabia.

Jak wygląda nadzór nad tym rynkiem, pokazała kontrola Najwyższej Izby Kontroli. W raporcie z 2020 r. NIK ustaliła, że na koniec 2018 r. co najmniej 108 placówek zapewniało w Polsce całodobową opiekę osobom starszym, chorym i z niepełnosprawnościami bez wymaganego zezwolenia, a część działała tak latami. Izba nazwała nadzór państwa nad takimi placówkami wprost „pozornym". Kary okazały się fikcją: spośród 142 ukaranych placówek 96% prowadziło działalność dalej, bo koszt dostosowania się do standardów przewyższał grzywnę, a i tak ściągnięto tylko około jednej trzeciej nałożonych kwot. NIK zarekomendowała, by prowadzenie placówki bez zezwolenia stało się przestępstwem — z uwagi na realne zagrożenie dla życia i zdrowia mieszkańców.

Zastrzeżenie do liczb. Dane o placówkach opiekuńczych pochodzą z GUS oraz z kontroli NIK i opisują stan sektora — nie są policzeniem prowadzonym przez Partię Razem ani elementem jej programu. Przytaczamy je jako tło, żeby pokazać, na czym polega ryzyko komercjalizacji tam, gdzie kontrola państwa jest słaba.

Doświadczenie innych krajów podpowiada, że opieka długoterminowa utrzymuje się przede wszystkim ze środków publicznych. Według OECD kraje członkowskie przeznaczają na nią średnio około 1,5% PKB, a lwią część tych kosztów pokrywają budżety państw i ubezpieczenie społeczne, a nie prywatne kieszenie. Polska plasuje się w tej statystyce blisko dna — na formalną opiekę długoterminową wydaje jeden z najniższych odsetków PKB w całej organizacji, a różnicę nadrabia niewidzialna, nieodpłatna praca rodzin. Tam, gdzie państwo się wycofuje, opieka nad osobą niesamodzielną nie przechodzi na sprawny rynek, lecz spada na rodzinę — najczęściej na córki i żony, które przejmują ją bez wynagrodzenia.

Opieka jako dobro powszechne

Stanowisko Razem w tej sprawie jest wieloletnie i spójne. Już w 2015 r., w tekście „Nie dla prywatyzacji", partia stawiała diagnozę, że realizacja logiki „prywatne zawsze lepsze" doprowadziła do wycofywania się państwa z kolejnych obszarów życia — z ochrony zdrowia, edukacji, zasobu komunalnego — i że to wycofanie pogorszyło jakość usług, zamiast ją podnieść (partiarazem.pl, 2015). Wniosek nie był fundamentalistyczny w żadną stronę. „Pozwolimy działać rynkowi tam, gdzie działa najlepiej" — pisano — z zastrzeżeniem, że „państwo powinno zapewniać wszystkim (…) dostęp do dobrej jakości systemu zdrowia, edukacji oraz innych usług publicznych".

Warto tu być precyzyjnym, bo ostrze tego sprzeciwu wymierzone jest w komercjalizację zdrowia, szkoły i mieszkalnictwa — obszarów, w których Razem chce publicznego finansowania i publicznego zasobu — a nie w prosty zakaz, by opiekę mógł kiedykolwiek świadczyć podmiot spoza administracji. Widać to w programowej Karcie dla osób z niepełnosprawnościami z 2023 r., gdzie asystencję osobistą — finansowaną w całości z budżetu i bezpłatną dla osoby uprawnionej — na zlecenie gminy może realizować także organizacja pozarządowa, podmiot ekonomii społecznej, a w określonych sytuacjach również firma prywatna spełniająca ustawowe warunki. Rozstrzygające jest zatem nie to, czyje ręce wykonują usługę, ale sposób jej finansowania i zasady, na jakich się ją świadczy: opieka ma być prawem gwarantowanym publicznie, o standardzie i dostępności rozstrzyganych przez ustawę, a nie przez zdolność płatniczą rodziny.

W Deklaracji programowej z 2025 r. ta myśl przybrała formę zasady ustrojowej. Rozdział „Państwo, na które możesz liczyć" otwiera zdanie, że miarą rozwoju państwa jest to, jak traktuje ono ludzi w trudnej sytuacji życiowej, i że dziś polskie państwo tego egzaminu nie zdaje, bo zamiast wspierać osoby wymagające opieki, spycha ten wysiłek na ich rodziny — przede wszystkim na kobiety. Z tej diagnozy wynika propozycja państwa opiekuńczego opartego na jasnych zasadach, w którym opieka przestaje być prywatnym kłopotem, a staje się zobowiązaniem wspólnoty.

Co proponuje Razem

Zasadę tę program formułuje wprost:

Razem opowiada się za nowoczesnym państwem opiekuńczym, w którym pomoc opiera się na jasnych zasadach, a nie na łasce bądź niełasce rządzących. W takim państwie opieka jest dobrem powszechnym i solidarnie finansowanym.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, partiarazem.pl

W praktyce zasada ta rozpisuje się na konkretne zobowiązania z rozdziału „Państwo, na które możesz liczyć":

Prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej dla każdej potrzebującej osoby, finansowane z budżetu — z możliwością, by usługę realizowała także organizacja pozarządowa lub podmiot ekonomii społecznej, przy publicznej gwarancji standardu.
Automatyczna waloryzacja wszystkich świadczeń społecznych i progów dochodowych, żeby wsparcie było przewidywalnym prawem, a nie — jak ujmuje to program — „kiełbasą wyborczą".
Deinstytucjonalizacja opieki: mieszkania wspomagane, chronione i senioralne zamiast wielkich instytucji, w których o rytmie dnia decyduje placówka, a nie mieszkaniec.
Renta socjalna podniesiona do minimalnej krajowej i koniec pułapki rentowej, zastąpionej zasadą „złotówka za złotówkę".

Każdy z tych postulatów rozwijamy osobno w kolejnych tekstach tego serwisu. Łączy je jedno założenie: że opieka nad osobą niesamodzielną jest zadaniem wspólnoty, a nie prywatnym obciążeniem rodziny, którą akurat dotknął los.

Pytanie, które wraca przy każdym z tych zobowiązań, brzmi: skąd pieniądze. Opieka jako dobro powszechne kosztuje, a „solidarnie finansowana" znaczy tyle, że koszt bierze na siebie wspólnota przez progresywne podatki, a nie pojedyncza rodzina w najgorszym momencie swojego życia. Jest to ten sam spór, który toczy się o cały kształt usług publicznych: czy dobra wspólne — zdrowie, szkoła, opieka — mają być finansowane z budżetu i dostępne wedle potrzeby, czy sprzedawane wedle zamożności. Piszemy o tym w siostrzanym serwisie o gospodarce i sprawiedliwym systemie podatkowym, bo bez uczciwie zbudowanych danin państwo opiekuńcze zostaje hasłem bez pokrycia.

Źródła i dalsza lektura

Asystencja osobista: Razem chce ustawy zamiast corocznego grantu

Tue, 16 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim prawie asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością istnieje właściwie tylko na czas jednego roku budżetowego. Co roku ministerstwo ogłasza nabór, gminy i organizacje pozarządowe składają wnioski, pieniądze płyną z osobnego funduszu celowego — a po dwunastu miesiącach cały mechanizm trzeba uruchamiać od początku. Partia Razem chce zamienić tę coroczną loterię grantową w prawo: bezpłatne, zapisane w ustawie i należne każdej osobie, która wsparcia w codziennym życiu naprawdę potrzebuje.

Problem: coroczny grant zamiast należnego prawa

Asystencja osobista działa dziś w Polsce jako program resortowy, a nie jako ustawowe zobowiązanie państwa. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ogłasza co roku konkurs „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością", z którego samorządy pokrywają koszt usług. Na edycję 2025 dla jednostek samorządu terytorialnego przewidziano 1 000 488 000 zł z Funduszu Solidarnościowego — kwotę, którą w trakcie naboru trzeba było podnieść z pierwotnie zaplanowanych 800 mln zł, bo zapotrzebowanie gmin okazało się większe. Obok niego funkcjonuje bliźniaczy, również coroczny program „Opieka wytchnieniowa", z którego korzystają rodziny sprawujące stałą opiekę nad bliskimi.

Konstrukcja grantu ma wbudowaną wadę, której żadne dosypanie pieniędzy nie usuwa: brak ciągłości. Skoro program rozpisuje się na rok, to i wsparcie kończy się wraz z rokiem, a nowa edycja rusza dopiero po kolejnym naborze, rozstrzygnięciu i podpisaniu umów. Najwyższa Izba Kontroli prześledziła, jak to wygląda w praktyce, i opisała mechanizm opóźnień: ministerstwo ogłaszało program z takim wyprzedzeniem, że umowy z realizatorami zawierano niemal w połowie roku, przez co usługi ruszały z wielomiesięcznym poślizgiem. Efektem był paradoks — samorządy zdążyły wydać w badanym okresie zaledwie 58% posiadanych środków, mimo że chętnych nie brakowało, bo po prostu zabrakło czasu na realizację usług w skróconym sezonie.

Skala korzystania obnaża, jak wąskie jest to wsparcie. Według ustaleń NIK w 2021 r. z asystencji w ramach programu ministerialnego skorzystało 0,8% uprawnionych osób — rok wcześniej było to 0,4%. W liczbach bezwzględnych mówimy o niecałych 20 tysiącach osób objętych usługą w skali całego kraju. Tymczasem samych osób z niepełnosprawnością Narodowy Spis Powszechny naliczył w 2021 r. 5,4 mln, czyli 14,3% mieszkańców Polski, w tym 3 471 193 osoby z ważnym orzeczeniem. Rzecz jasna nie każda z nich potrzebuje asystenta — wsparcia w codziennych czynnościach wymaga część, dla której niepełnosprawność oznacza realną zależność od drugiego człowieka przy myciu, ubieraniu, jedzeniu, wyjściu z domu czy dojeździe do pracy. Ale nawet ta część idzie w setki tysięcy, a program dosięga dwudziestu tysięcy. Reszta zostaje z opieką rodziny albo bez niczego.

Tam, gdzie państwowego wsparcia brakuje, obowiązek opieki spada na rodzinę — a mówiąc dokładniej, najczęściej na kobiety, które rezygnują z pracy zarobkowej albo ograniczają ją do minimum, by opiekować się dorosłym dzieckiem, rodzicem czy partnerem. Opieka bez asystencji i bez wytchnienia zamyka je w roli całodobowego opiekuna, z której trudno wyjść na rynek pracy, do własnego leczenia czy choćby na kilka dni odpoczynku. Grantowy charakter wsparcia utrwala tę pułapkę: skoro usługa bywa i skoro w każdej chwili może się urwać, trudno oprzeć na niej jakikolwiek trwały plan życiowy — ani osobie z niepełnosprawnością, ani jej bliskim.

Pieniędzy w systemie wsparcia osób z niepełnosprawnością wcale nie jest przy tym mało — są tylko rozproszone i skierowane gdzie indziej. Największy fundusz celowy, PFRON, dysponuje budżetem liczonym w miliardach złotych, ale lwią jego część pochłaniają dopłaty do wynagrodzeń wypłacane pracodawcom zatrudniającym osoby z niepełnosprawnością. Wsparcie trafia więc do firmy, nie do człowieka, a na usługi umożliwiające samodzielne życie — asystencję, mieszkania wspomagane, opiekę wytchnieniową — zostają osobne, znacznie skromniejsze i corocznie odnawiane pule.

Jak wyglądałoby prawo podmiotowe

Różnica między programem grantowym a prawem podmiotowym nie jest różnicą wielkości budżetu, tylko różnicą tytułu prawnego. Grant to pula, którą państwo może rozpisać albo nie, powiększyć albo obciąć, ogłosić na czas albo z poślizgiem — a obywatel jest jego beneficjentem wtedy, kiedy akurat starczy miejsc i pieniędzy w jego gminie. Prawo podmiotowe działa odwrotnie: to roszczenie, którego można dochodzić. Jeśli spełniasz ustawowe przesłanki, wsparcie ci się należy, a zadaniem administracji jest je zorganizować, nie zaś zdecydować, czy w tym roku ma na nie ochotę i środki.

Dla osoby z niepełnosprawnością ta różnica jest namacalna. Asystencja ma sens tylko wtedy, gdy jest ciągła — bo urwana w połowie roku odbiera dokładnie to, co wcześniej umożliwiła: utrzymaną pracę, rozpoczętą naukę, relacje poza domem, rytm dnia niezależny od dyspozycyjności rodziny. Prawo podmiotowe znosi coroczną niepewność, bo nie wygasa z końcem edycji programu. Zamiast limitu miejsc wprowadza indywidualną ocenę potrzeb — to zakres wsparcia dopasowuje się do człowieka, a nie człowiek do widełek dostępnego grantu. I przenosi ciężar organizacyjny tam, gdzie powinien być: na państwo i samorząd, które mają usługę zapewnić, a nie na osobę, która co rok od nowa dowiaduje się, czy w jej powiecie ktoś zdążył złożyć wniosek.

Taki model nie jest w Europie egzotyką. Kraje nordyckie i — bliższa Polsce poziomem zamożności — Słowenia od lat organizują wsparcie wokół idei niezależnego życia, w której osoba potrzebująca pomocy przy każdej codziennej czynności wciąż sama decyduje o kształcie swojego dnia. Asystencja jest tam narzędziem tej niezależności, a nie doraźną zapomogą przyznawaną na sezon.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa Partii Razem stawia sprawę wprost — asystencja i opieka wytchnieniowa mają przestać być programem, a stać się prawem:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

W programie i w partyjnej karcie dla osób z niepełnosprawnościami ten zapis rozpisany jest na konkrety. Asystencja ma być w pełni bezpłatna dla osoby z niepełnosprawnością i finansowana z budżetu państwa, a nie z corocznie odnawianego grantu. Organizuje ją gmina właściwa dla miejsca zamieszkania, ale to osoba uprawniona wybiera usługodawcę oraz konkretnego asystenta — zgodnie z zasadą relacji „jeden na jeden", w której to ona kontroluje, jak wsparcie jest realizowane. Usługę przyznaje się na dłuższy okres, minimum dwóch lat, na podstawie zindywidualizowanego badania potrzeb, a nie samej treści orzeczenia. Praca asystenta ma być zawodem z prawdziwego zdarzenia: etatowym, z wynagrodzeniem zbliżonym do przeciętnego w gospodarce, a nie dorywczym zajęciem opłacanym z resztek programowej puli. Do tego dochodzi opieka wytchnieniowa — czas, w którym rodzina sprawująca stałą opiekę może odpocząć, nie zostawiając bliskiej osoby bez wsparcia.

Za tym stoi spójna filozofia, którą Razem nazywa deinstytucjonalizacją: przesunięcie wsparcia z wielkich domów pomocy społecznej do lokalnych społeczności — do mieszkań wspomaganych i treningowych, w których człowiek żyje wśród sąsiadów, a nie za murem instytucji. Asystencja jest tu narzędziem podstawowym, bo bez niej niezależne życie poza instytucją bywa fizycznie niemożliwe. Ujednolicenie orzecznictwa i oddzielenie go od wypłaty świadczeń domykają układankę — dziś osobne systemy orzekają o rencie i o stopniu niepełnosprawności, a trwałe schorzenia potrafią wymagać powtarzanych co kilka lat komisji.

Asystencja osobista to zarazem jeden z odcinków szerszego systemu wsparcia, w którym opieka długoterminowa, zdrowotna i społeczna powinny się zazębiać, a nie odsyłać człowieka od okienka do okienka. O tym, jak wygląda drugi biegun tego systemu — publiczna ochrona zdrowia i opieka długoterminowa nad osobami niesamodzielnymi — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo granica między „opieką zdrowotną" a „wsparciem społecznym" przebiega często w poprzek jednego gospodarstwa domowego i jednej codziennej potrzeby.