Zus | Razem dla opieki

Renta socjalna i pułapka rentowa: jak przekroczenie progu o kilka złotych odbiera całe świadczenie

Mon, 29 Jun 2026 09:00:00 +0200

Renta socjalna to świadczenie dla osób, które z powodu niepełnosprawności powstałej w dzieciństwie lub w trakcie nauki nigdy nie zdołały wejść na rynek pracy na tyle, by wypracować własną emeryturę czy rentę z tytułu niezdolności do pracy. Od 1 marca 2026 r. wynosi 1 978,49 zł brutto, czyli około 41% płacy minimalnej, która w 2026 r. sięga 4 806 zł brutto. Do tej niskiej kwoty dochodzi drugi mechanizm, który uderza w każdego, kto mimo niepełnosprawności próbuje dorobić: po przekroczeniu ustawowego limitu zarobków świadczenie nie topnieje stopniowo, lecz w pewnym punkcie znika w całości. Partia Razem chce zlikwidować oba te problemy naraz — podnieść rentę socjalną do wysokości minimalnej krajowej i zastąpić sztywne progi zasadą „złotówka za złotówkę”, w której dodatkowy zarobek nigdy nie kosztuje więcej, niż wynosi on sam.

Renta socjalna sięga niespełna połowy płacy minimalnej

Renta socjalna przysługuje osobom pełnoletnim, uznanym za całkowicie niezdolne do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed ukończeniem 18. roku życia albo w trakcie nauki — przed ukończeniem 25 lat. Dla wielu z nich jest to jedyne stałe źródło utrzymania, bo droga do samodzielnej emerytury była zamknięta, zanim jeszcze się zaczęła. Tymczasem 1 978,49 zł brutto po odliczeniu składek i zaliczki daje na rękę mniej więcej tyle, ile wynosi połowa najniższego wynagrodzenia za pełny etat. Świadczenie, które ma zabezpieczać podstawowe potrzeby, plasuje osobę pobierającą je trwale poniżej progu, jaki państwo samo uznaje za minimum należne za pracę.

Rząd częściowo dostrzegł ten problem, ale rozwiązał go wycinkowo. Od 2025 r. działa dodatek dopełniający do renty socjalnej, który od 1 marca 2026 r. wynosi 2 704,71 zł brutto i razem z rentą daje łącznie 4 683,20 zł — kwotę zbliżoną już do płacy minimalnej. Dodatek trafia jednak wyłącznie do osób z orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, czyli do węższej grupy o najintensywniejszych potrzebach wsparcia. Wszyscy pozostali odbiorcy renty socjalnej zostają przy podstawowych 1 978,49 zł, a granica między jednym a drugim świadczeniem przebiega wzdłuż orzeczenia, nie wzdłuż realnych kosztów życia. Efektem jest sytuacja, w której znaczna część osób z niepełnosprawnościami utrzymuje się z kwoty niższej niż wynagrodzenie gwarantowane najgorzej opłacanemu pracownikowi, a różnicę musi pokrywać rodzina — najczęściej matka albo siostra, która z powodu opieki sama rezygnuje z części pracy zarobkowej.

Pułapka rentowa: próg, który odbiera całe świadczenie

Naturalnym sposobem na uzupełnienie tak niskiego dochodu byłaby praca w takim wymiarze, na jaki pozwala stan zdrowia. Tu jednak zaczyna działać drugi mechanizm. Renta socjalna jest powiązana z limitem zarobków liczonym jako odsetek przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, a przekroczenie tego limitu uruchamia najpierw zmniejszenie, a potem całkowite zawieszenie świadczenia. Zgodnie z zasadami ZUS przychód powyżej 70% przeciętnego wynagrodzenia powoduje zmniejszenie renty, a powyżej 130% — jej zawieszenie. Progi te są aktualizowane co kwartał: w okresie od 1 czerwca do 31 sierpnia 2026 r. wynoszą odpowiednio 6 694,10 zł oraz 12 431,80 zł brutto.

Problem tkwi w tym, jak zachowuje się świadczenie na górnej granicy. Powyżej 130% przeciętnego wynagrodzenia renta nie zostaje pomniejszona o nadwyżkę — zostaje odebrana w całości. Osoba, która w danym miesiącu zarobi 12 431 zł, zachowuje prawo do renty; osoba, która zarobi kilka złotych więcej, traci pełne 1 978,49 zł świadczenia. Ta sama logika dotyczy dolnego progu: dopóki system operuje sztywnymi liniami odcięcia, przekroczenie ich o symboliczną kwotę zmienia sytuację finansową skokowo, a nie proporcjonalnie do włożonej pracy. W wąskim przedziale dochodów powstaje wręcz układ, w którym zarobienie kilkudziesięciu złotych więcej obniża łączny dochód, bo utrata świadczenia jest większa niż dodatkowy przychód.

Skutek tego mechanizmu jest dokładnie odwrotny do deklarowanego celu aktywizacji zawodowej. Jak zauważa samo Razem w stanowisku „Karta dla osób z niepełnosprawnościami”, przepisy ograniczające rentę wraz z przekroczeniem progu sprawiają, że „wiele osób z niepełnosprawnością z obawy przed utratą świadczenia nie podejmuje pracy, albo znacząco ogranicza wymagania finansowe stawiane potencjalnym pracodawcom”. Zamiast premiować aktywność, państwo ustawia przed osobą z niepełnosprawnością wybór między bezpieczeństwem świadczenia a ryzykiem pracy, w którym jeden nieostrożny miesiąc potrafi wymazać cały roczny bufor spokoju.

Jak działałaby zasada „złotówka za złotówkę”

Rozwiązanie, po które sięga Razem, znosi samą konstrukcję progu-klifu. W modelu „złotówka za złotówkę” nie ma punktu, w którym świadczenie znika naraz: każda złotówka zarobiona ponad ustalony poziom obniża rentę najwyżej o złotówkę, więc suma renty i wynagrodzenia rośnie albo pozostaje stała, ale nigdy nie spada wraz ze wzrostem zarobków. Praca zawsze się wtedy opłaca, bo dodatkowy wysiłek nie może kosztować więcej, niż realnie przynosi.

Ta zasada nie jest w polskim prawie pomysłem nowym ani egzotycznym — mechanizm „złotówka za złotówkę” działa już w świadczeniach z Funduszu Alimentacyjnego. Razem chce go rozszerzać na kolejne obszary: w programie proponuje między innymi zasadę „złotówka za złotówkę” przy wypłacie stypendiów socjalnych. Chodzi o przeniesienie tej sprawdzonej mechaniki także na rentę socjalną, tak by wysokość dopłaty zależała od dochodu w sposób ciągły, a nie skokowy.

Przykład poglądowy. Osoba pobiera rentę socjalną 1 978,49 zł. W obecnym systemie po przekroczeniu górnego progu (w połowie 2026 r. — 12 431,80 zł przychodu) świadczenie znika w całości: przy zarobku 12 500 zł łączny dochód potrafi być niższy niż przy zarobku 12 400 zł, bo do wynagrodzenia nie dolicza się już żadnej renty. W modelu „złotówka za złotówkę” tej pułapki nie ma — gdyby dochód ponad próg obniżał rentę najwyżej o tyle, ile wynosi nadwyżka, to zarobienie 100 zł więcej zmniejszałoby świadczenie co najwyżej o 100 zł, a łączny dochód nie mógłby zmaleć. Liczby służą tu wyłącznie zilustrowaniu różnicy między progiem skokowym a ciągłym; konkretny kształt mechanizmu określałaby ustawa.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat sformułowany jest jednym zdaniem, obejmującym oba elementy — wysokość świadczenia i jego relację z zarobkami:

Podniesiemy rentę socjalną do kwoty minimalnej krajowej. Zlikwidujemy pułapkę rentową, zastępując obecne progi zasadą „złotówka za złotówkę”.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 6, partiarazem.pl

Za tym zdaniem stoją dwie konkretne zmiany:

Renta socjalna równa płacy minimalnej — świadczenie rośnie z dzisiejszych 1 978,49 zł do wysokości minimalnego wynagrodzenia (w 2026 r. 4 806 zł brutto), i to dla wszystkich uprawnionych, a nie tylko dla osób z orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji objętych dodatkiem dopełniającym.
Koniec progowego zawieszania renty — sztywne limity 70% i 130% przeciętnego wynagrodzenia zastępuje ciągła zasada „złotówka za złotówkę”, w której dorabianie obniża świadczenie proporcjonalnie do zarobku i nigdy nie odbiera go w całości za przekroczenie granicy o kilka złotych.

Zniesienie pułapki rentowej Razem wiąże wprost z prawem osób z niepełnosprawnościami do pracy. W „Karcie dla osób z niepełnosprawnościami” partia zapowiada, że wraz z ujednoliceniem orzecznictwa zniesie „»pułapkę rentową« — uzależniającą wysokość renty od wysokości innych dochodów — która wiele osób z niepełnosprawnością powstrzymuje przed wejściem na rynek pracy”. Świadczenie i wynagrodzenie przestają być wtedy naczyniami połączonymi, w których napełnienie jednego opróżnia drugie.

Wysokość renty socjalnej jest przy tym powiązana z płacą minimalną nie tylko w tym jednym postulacie — dopięcie świadczenia do minimalnej krajowej oznacza, że o godności życia osób z niepełnosprawnościami współdecyduje polityka płacowa państwa. Jak wysoka jest płaca minimalna, na ile jest egzekwowana i czy praca osób z niepełnosprawnościami traktowana jest jako pełnowartościowa, a nie „terapeutyczna” — o tym piszemy w siostrzanym serwisie Razem dla pracy, bo prawo do godnej renty i prawo do godnej pracy opierają się na tej samej stawce odniesienia.

Źródła i dalsza lektura

Emerytura obywatelska i likwidacja KRUS: koniec kastowego podziału na starość

Sat, 27 Jun 2026 09:00:00 +0200

Polski system emerytalny nie jest jeden — jest ich co najmniej kilka, ułożonych w wyraźną hierarchię. Rolnik odprowadza składkę do KRUS, pracownik najemny do ZUS, a mundurowy czy sędzia korzysta z jeszcze innych zasad, tak że o wysokości świadczenia na starość decyduje nie sama liczba przepracowanych lat, lecz przede wszystkim to, do której kasy dana osoba trafiła. Partia Razem chce ten kastowy podział znieść: zlikwidować KRUS jako odrębną kasę i włączyć wszystkich do jednego powszechnego systemu, w którym jednym z filarów jest emerytura obywatelska — równa, gwarantowana podstawa, do której dokłada się część zależna od stażu pracy.

Kilka kas, jedna hierarchia

Rolniczy system ubezpieczeń działa obok powszechnego i na zupełnie innych zasadach finansowych. Świadczenia z KRUS pobiera dziś około 970 tys. emerytów i rencistów (stan na maj 2024 r., dane KRUS), a przeciętna emerytura rolnicza — rzędu dwóch tysięcy złotych — sięga mniej więcej połowy przeciętnego świadczenia z ZUS. Najważniejsza różnica leży jednak nie w wysokości wypłat, lecz w tym, skąd pochodzą pieniądze: składki rolników pokrywają tylko ułamek kosztów, a resztę dokłada budżet państwa. W 2024 r. dotacja z budżetu do Funduszu Emerytalno-Rentowego KRUS wyniosła 24,16 mld zł, przy całości wydatków Kasy rzędu 27,4 mld zł.

Dane poglądowe. Relacja „przeciętna emerytura rolnicza to około połowa świadczenia z ZUS" jest zaokrągloną wartością porównawczą z danych KRUS i MF, a nie sztywnym parametrem systemu — służy pokazaniu rzędu wielkości, a nie dokładnej różnicy w konkretnym miesiącu.

Istota kastowości nie polega przy tym na tym, że rolnicy dostają „za dużo". Przeciętna emerytura rolnicza jest niska i sama w sobie nie zapewnia dostatku, a demografia wsi sprawia, że rolniczych składek jest coraz mniej. Rzecz w czymś innym: o poziomie zabezpieczenia na starość rozstrzyga przynależność do konkretnej kasy i długość nieprzerwanego stażu, a nie prosta zasada, że każdemu należy się godne minimum. W systemie powszechnym widać to najdobitniej po świadczeniach poniżej ustawowej emerytury minimalnej. W marcu 2025 r. emeryturę niższą od minimalnej pobierało 437,9 tys. osób — 9,9% wszystkich emerytur nowosystemowych wobec 4,2% w 2011 r., przy czym około 77% z nich przypadało kobietom.

Za tą statystyką stoi konkretny mechanizm. W systemie zdefiniowanej składki wysokość emerytury zależy wprost od sumy wpłat zgromadzonych przez całe życie, więc krótki i rozdrobniony staż — przerwany opieką nad dziećmi lub rodzicami, pracą na czarno, łańcuchem umów śmieciowych, okresami bezrobocia — przekłada się na świadczenie liczone w groszach. To nie jest przypadek losowy rozłożony równomiernie po społeczeństwie: uderza przede wszystkim w kobiety, które częściej wypadają z rynku pracy na opiece, i w osoby z niestabilnym zatrudnieniem, dla których każdy miesiąc bez oskładkowania to ubytek w przyszłej emeryturze.

W dłuższej perspektywie problem będzie narastał. Według OECD (Pensions at a Glance 2023) stopa zastąpienia netto dla przeciętnie zarabiającego wyniesie w Polsce około 40% — jedną z najniższych w OECD, przy średniej dla całej organizacji na poziomie 61%. Oznacza to, że statystyczny przyszły emeryt otrzyma świadczenie równe zaledwie dwóm piątym swojej ostatniej pensji, a osoby z lukami w stażu spadną jeszcze niżej. Dzisiejsze emerytury groszowe są więc zapowiedzią tego, co przy obecnych regułach czeka kolejne roczniki.

Emerytura obywatelska: gwarantowana podstawa i jej granice

Emerytura obywatelska to równa dla wszystkich podstawa, wypłacana z zasady, że w bogatym społeczeństwie nikt na starość nie powinien zostać poniżej progu godnego życia. W modelu Razem finansuje się ją nie ze składek, lecz bezpośrednio z progresywnych podatków, a jej wysokość nie zależy od tego, ile ktoś zdołał odłożyć — należy się każdemu, kto dożył wieku emerytalnego, niezależnie od przebiegu kariery. To odpowiedź właśnie na te grupy, które w systemie składkowym przegrywają: osoby z krótkim albo poszarpanym stażem, kobiety po latach nieodpłatnej opieki, drobnych rolników i pracujących dorywczo.

Wokół tego pomysłu narosło jednak kilka nieporozumień, które warto rozjaśnić. Pierwsze głosi, że emerytura obywatelska zastąpi cały system jedną płaską kwotą, znosząc sens dłuższej pracy. Program Razem mówi co innego: emerytura obywatelska jest jednym z filarów, a nie całością. Obok równej podstawy każdemu pracującemu przysługuje druga część świadczenia, uzależniona od stażu pracy — kto pracował dłużej lub więcej zarabiał, dostaje odpowiednio wyższą emeryturę. Dwufilarowość jest tu kluczowa: podstawa gwarantuje godne minimum niezależnie od życiorysu, a filar stażowy zachowuje zasadę, że praca się opłaca.

Drugie nieporozumienie dotyczy rolników i brzmi najgroźniej: że likwidacja KRUS oznacza odebranie im emerytur. Chodzi o coś przeciwnego. Program mówi o włączeniu rolniczych ubezpieczeń do jednego powszechnego systemu, a nie o wykreśleniu świadczeń. W nowym układzie rolnik również otrzymuje bazę obywatelską oraz część zależną od stażu — a ponieważ dzisiejsza przeciętna emerytura rolnicza jest niska, dla wielu drobnych gospodarzy równa, gwarantowana podstawa może oznaczać nie utratę, lecz podniesienie świadczenia do godnego minimum. Znika odrębna kasa i związane z nią osobne zasady składkowe, a nie prawo rolnika do emerytury.

Pozostaje trzeci zarzut — że gwarantowana podstawa dla wszystkich zniechęca do pracy. Tu właśnie ujawnia się sens dwufilarowości. Skoro obok równej bazy działa część rosnąca ze stażem i zarobków, praca wciąż podnosi świadczenie, a różnica między osobą pracującą a niepracującą pozostaje wymierna. Zmienia się natomiast punkt wyjścia: nikt nie spada poniżej godnego minimum tylko dlatego, że opiekował się dzieckiem, chorował albo przez lata pracował na umowach, z których pracodawca nie odprowadzał pełnych składek. Obecny system karze te życiorysy podwójnie — najpierw niższymi zarobkami w trakcie kariery, potem groszową emeryturą na starość. Emerytura obywatelska rozłącza te dwie kary: bieda w wieku produkcyjnym nie musi automatycznie oznaczać biedy na emeryturze, a to właśnie w rodzinach o niskich i niestabilnych dochodach starość najczęściej bywa dziś ubóstwem dziedziczonym po latach pracy.

Co proponuje Razem

Postulat zapisany jest w programie wprost:

Zlikwidujemy KRUS i wprowadzimy jeden powszechny system świadczeń emerytalnych, w którym jednym z filarów jest emerytura obywatelska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 2, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka powiązanych zmian:

Jeden powszechny system zamiast osobnych kas — koniec KRUS jako odrębnego układu i koniec sytuacji, w której poziom zabezpieczenia zależy od tego, do której instytucji trafiły składki.
Emerytura obywatelska jako gwarantowana podstawa — równa dla wszystkich, finansowana z progresywnych podatków, zapewniająca godne minimum niezależnie od przebiegu stażu.
Druga część świadczenia zależna od stażu pracy — dłuższa i lepiej opłacana praca podnosi emeryturę ponad podstawę, więc filar stażowy zostaje utrzymany.
Równy wiek emerytalny dla kobiet i mężczyzn z możliwością wcześniejszego przejścia po wypracowaniu stażu oraz dalszej pracy dla podniesienia świadczenia.

Zostaje pytanie, skąd wziąć pieniądze na równą podstawę dla wszystkich. Emerytura obywatelska ma się opierać nie na składkach, lecz na progresywnych podatkach, co przenosi ciężar sporu na kształt całego systemu danin. Że państwo już dziś dopłaca do emerytur rolniczych dziesiątki miliardów złotych rocznie, dowodzi, iż publiczne finansowanie podstawy emerytalnej jest codzienną praktyką, a nie mrzonką — spór idzie o to, komu i na jakich zasadach ta dopłata przypada oraz kto się na nią składa. O tym, jak sprawiedliwa, progresywna jednolita danina mogłaby te wydatki ustabilizować i rozłożyć uczciwiej, piszemy w siostrzanym serwisie o gospodarce i systemie podatkowym.

Źródła i dalsza lektura

Sześć systemów, jedno orzeczenie: reforma orzecznictwa o niepełnosprawności

Tue, 23 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim systemie osoba z trwałą, nieodwracalną niepełnosprawnością musi co kilka lat udowadniać, że nadal jest niepełnosprawna. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności bywa wydawane na rok albo dwa, choć schorzenie, którego dotyczy, nie cofnie się nigdy — a każde jego odnowienie to kolejna kolejka do komisji, kolejny komplet dokumentów i kolejne tygodnie czekania na decyzję, od której zależą pieniądze i dostęp do wsparcia. Do tego orzeka się w Polsce równolegle w kilku niepowiązanych ze sobą systemach, z których każdy ma własne kryteria, własne komisje i własny język. Partia Razem chce ten mechanizm uprościć: ujednolicić orzecznictwo, oddzielić je od wypłaty świadczeń i sprawić, żeby stan trwały dawał orzeczenie trwałe.

Problem: kilka systemów, które nie rozmawiają ze sobą

Orzekaniem o niepełnosprawności zajmuje się w Polsce nie jeden urząd, lecz sześć odrębnych systemów. Cztery z nich ustalają prawo do świadczeń rentowych — osobno w ZUS, osobno w KRUS dla rolników, osobno w resortach obrony i spraw wewnętrznych — piąty, prowadzony przez powiatowe i miejskie zespoły do spraw orzekania, ustala stopień niepełnosprawności, a szósty wydaje orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego dla dzieci. Każdy z nich mierzy co innego i nie wymienia się ustaleniami z pozostałymi, więc ta sama osoba, z tym samym rozpoznaniem, może w jednym systemie zostać uznana za całkowicie niezdolną do pracy, a w drugim otrzymać umiarkowany stopień niepełnosprawności — i nie ma w tym żadnej sprzeczności, bo każda z komisji odpowiada na inne pytanie, według innych przepisów.

Skala tego układu jest duża. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r. prawne orzeczenie o niepełnosprawności miało w Polsce około 3,47 mln osób, a łączną liczbę osób z niepełnosprawnościami spis oszacował na 5,4 mln, czyli 14,3 procent ludności. Za każdą z tych liczb stoi ktoś, kto na którymś etapie życia musiał przejść przez jedną z sześciu procedur — a często przez kilka naraz, bo renta załatwiana jest gdzie indziej niż karta parkingowa, a ta gdzie indziej niż wsparcie edukacyjne dziecka.

Rozdrobnienie widać najlepiej wtedy, gdy trzeba przez system przejść. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli z 2025 r., przeprowadzona w Wielkopolsce, pokazała, że do końca 2024 r. zespoły orzekające rozpatrzyły zaledwie 9,5 tys. z 37 tys. wniosków o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia — 25,7 procent. Na początku 2025 r. w kolejce czekało 23,7 tys. spraw, a w ponad 69 procentach z nich przekroczono ustawowy trzymiesięczny termin. Powód okazał się prozaiczny: żaden z kontrolowanych zespołów nie miał kompletu lekarzy specjalistów, bo stawki są zbyt niskie, żeby przyciągnąć psychiatrów, neurologów, okulistów czy pediatrów do pracy w orzecznictwie. Izba zastrzegła przy tym, że choć kontrola objęła jeden region, wnioski mają charakter ogólnokrajowy.

Do przewlekłości dochodzi praktyka, która najboleśniej uderza w osoby ze stanami nieodwracalnymi — orzeczenia czasowe. Zespoły często wydają je na rok albo dwa nawet wtedy, gdy schorzenie jest wrodzone i nie rokuje poprawy, co zmusza chorych, a w przypadku dzieci ich rodziców, do regularnego powtarzania całej procedury od początku. Skutki bywają dotkliwe. Z danych, które pełnomocnik rządu do spraw osób niepełnosprawnych przedstawił sejmowej Komisji Zdrowia, wynika, że blisko 45 tys. osób z orzeczeniem oznaczonym symbolem 12-C — całościowe zaburzenia rozwojowe — nie uzyskało kolejnego dokumentu po wygaśnięciu poprzedniego. Wypadli z systemu wsparcia nie dlatego, że wyzdrowieli, lecz dlatego, że nie zdążyli albo nie dali rady przejść procedury po raz kolejny — mimo że ich stan zdrowia się nie zmienił.

Jak to uprościć

Uporządkowanie tego układu opiera się na dwóch filarach. Pierwszy to ujednolicenie samego orzekania — zamiast sześciu równoległych procedur jeden spójny sposób oceny, który patrzy nie na to, o ile dana osoba odbiega od zdrowotnej „normy”, lecz jakiego wsparcia potrzebuje, żeby funkcjonować na równi z innymi. Taka ocena raz przeprowadzona mogłaby służyć różnym instytucjom, zamiast być powtarzana w każdej z osobna, a jej wynik dałoby się wreszcie porównywać między systemami, bo wszystkie mierzyłyby to samo.

Drugi filar to oddzielenie oceny od pieniędzy. Dziś orzeczenie jest jednocześnie diagnozą i przepustką do konkretnego świadczenia, i właśnie to zrasta procedurę z logiką kasy. Skoro trwały status „zamyka” sprawę, w systemie tkwi zachęta, żeby zamiast niego wydawać orzeczenia czasowe i odsyłać ludzi po następne — mechanizm, który komentatorzy podsumowują gorzko, że nieuleczalnie chorzy muszą co jakiś czas dowodzić, że nie wyzdrowieli. Kiedy ustalenie potrzeb wsparcia przestanie być tym samym aktem co decyzja o wypłacie, znika powód, dla którego nieodwracalną niepełnosprawność każe się potwierdzać co dwa lata. Orzeczenie może wtedy spokojnie być trwałe tam, gdzie trwały jest stan zdrowia.

Z tym rozdzieleniem wiąże się jeszcze jedna sprawa, która trzyma wiele osób z dala od legalnej pracy — pułapka rentowa. Renta socjalna maleje po przekroczeniu progu dochodu i znika całkowicie powyżej kolejnego, więc lepiej płatne zatrudnienie grozi utratą świadczenia, a spora część osób z niepełnosprawnościami z tego powodu w ogóle nie próbuje wejść na rynek pracy. Dopóki wysokość świadczenia zależy od tego, ile ktoś zarobi, orzeczenie działa jak hamulec zamiast wsparcia.

Rząd pracuje nad własną reformą — projekt „Przebudowa modelu orzekania o niepełnosprawności”, finansowany z funduszy europejskich, ma potrwać do 2028 r. i oprzeć ocenę na międzynarodowej klasyfikacji funkcjonowania ICF. Kierunek jest pokrewny, ale różnice są istotne. Pełnomocnik rządu Łukasz Krasoń zapowiedział, że jednego systemu, który wchłonąłby ZUS, KRUS czy resortowe komisje, nie będzie, a projektowany model wiąże ocenę potrzeb ze świadczeniami jeszcze ściślej, zamiast je rozdzielać. Postulat Razem idzie w drugą stronę — ku jednemu orzecznictwu odciętemu od wypłat.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat zapisano w rozdziale o państwie, na które obywatel ma móc liczyć:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Jedno orzecznictwo zamiast sześciu — wspólna, spójna procedura oceny oparta na tym, jakiego wsparcia dana osoba potrzebuje, a nie na katalogu barier i odstępstw od zdrowotnej „normy”.
Orzekanie oddzielone od wypłaty świadczeń — ustalenie potrzeb przestaje być tym samym aktem co decyzja o kwocie renty, co usuwa zachętę do wydawania orzeczeń czasowych.
Trwałe orzeczenia dla stanów trwałych — koniec odnawiania co rok czy dwa dokumentu, który potwierdza nieodwracalną niepełnosprawność.
Koniec pułapki rentowej — zasada „złotówka za złotówkę” zamiast sztywnych progów i podniesienie renty socjalnej do minimalnej krajowej, żeby podjęcie pracy nie oznaczało utraty świadczenia.
Koniec stygmatyzującego języka — rezygnacja z formuł w rodzaju „całkowitej niezdolności do pracy”, które ludzie odczytują jako urzędowy zakaz zatrudnienia, choć nim nie są.

Postulat nie jest wymysłem jednej deklaracji. Razem rozwinął go już wcześniej w Karcie dla osób z niepełnosprawnościami, gdzie zapowiedział zastąpienie systemu opartego na „podkreślaniu barier i odstępstw od »normy«” systemem określającym realne potrzeby wsparcia oraz ostateczne zniesienie pułapki rentowej. To spójna linia: orzeczenie ma być narzędziem, które otwiera dostęp do wsparcia, a nie przeszkodą, którą trzeba pokonywać wciąż od nowa.

Orzecznictwo styka się bezpośrednio z ochroną zdrowia, bo to lekarze wystawiają dokumentację, na której opiera się każda komisja, a kolejki do specjalistów przekładają się wprost na kolejki do orzeczeń. Trwałe orzeczenie zdejmuje z przeciążonego systemu zdrowia obowiązek wielokrotnego potwierdzania tego samego rozpoznania, a spójna ocena potrzeb pozwala sensowniej łączyć wsparcie socjalne z opieką medyczną. O tym, jak Razem chce naprawić samą ochronę zdrowia — od skrócenia kolejek po stabilne finansowanie — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo granica między tym, co „zdrowotne”, a tym, co „orzecznicze”, jest w codziennym życiu pacjenta czysto umowna.