Niesamodzielność jednej osoby dziś w Polsce zbyt często oznacza wypadnięcie z rynku pracy drugiej — tej, która musi zająć się opieką, bo państwo nie dostarcza jej w formie usługi. Razem chce to odwrócić i oprzeć cały system na społecznym modelu niepełnosprawności: barierą nie jest sam człowiek, lecz otoczenie, które go wyklucza, a zadaniem państwa jest tę barierę usuwać. Wsparcie dla osób niesamodzielnych rozpisujemy w tym hubie na osobne teksty trzymające się jednej osi — od diagnozy po pieniądze: społeczny model niepełnosprawności zamiast segregacji do instytucji, ustawowe prawo do asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej, deinstytucjonalizacja i mieszkania wspomagane zamiast wielkich DPS-ów, jedno orzeczenie zamiast kilku systemów orzekania oraz automatyczna waloryzacja zamrożonego zasiłku pielęgnacyjnego.
Model medyczny pyta, co jest z człowiekiem „nie tak”, i próbuje go dopasować do świata. Model społeczny odwraca pytanie: sprawdza, co w otoczeniu odbiera człowiekowi samodzielność, i to otoczenie zmienia. Razem zapisuje ten drugi model jako fundament całego systemu opieki, bo z niego wynikają wszystkie pozostałe postulaty tego huba — asystencja, dostępność, deinstytucjonalizacja. Definicję, jej źródło w Konwencji ONZ i skalę wykluczenia z rynku pracy rozkłada tekst o społecznym modelu niepełnosprawności.
Asystent osobisty pozwala osobie z niepełnosprawnością pracować, uczyć się i uczestniczyć w życiu publicznym — ale działa dziś w trybie rządowego programu rozdzielanego rok w rok, przez co jest nieciągły i nierówno dostępny. NIK wykazała, że część samorządów wykorzystała zaledwie 58 proc. przyznanych środków, bo krótki horyzont programu utrudnia zatrudnianie asystentów na stałe. Razem chce zastąpić grant ustawowym prawem. Jak miałby wyglądać taki system, opisuje tekst o asystencji osobistej.
Kiedy państwo nie dostarcza opieki jako usługi, ciężar spada na rodzinę, a w rodzinie najczęściej na kobietę: według badania budżetu czasu GUS kobiety poświęcają na pracę opiekuńczą i domową 18,2 proc. doby, mężczyźni 11,2 proc. Opieka wytchnieniowa — czasowe przejęcie opieki, by opiekun mógł odpocząć, pójść do lekarza czy do pracy — jest tego systemu brakującym elementem. Dlaczego ta praca jest niewidzialna i ile kosztuje jej brak, tłumaczy tekst o opiece wytchnieniowej.
Domyślną odpowiedzią systemu na niesamodzielność wciąż jest wielka instytucja — domy pomocy społecznej to 63,8 proc. miejsc w zakładach stacjonarnych. Deinstytucjonalizacja przenosi ciężar opieki z takich zakładów do mieszkań wspomaganych w społeczności, gdzie człowiek zachowuje kontrolę nad własnym życiem, a pomoc jest doprowadzana do niego, nie odwrotnie. Jak działa ten model i dlaczego jest zarazem tańszy i bardziej ludzki, pokazuje tekst o deinstytucjonalizacji.
Ta sama niepełnosprawność bywa dziś orzekana wielokrotnie, w odrębnych systemach prowadzonych przez różne instytucje według różnych zasad — co zmusza ludzi do wielokrotnego udowadniania tego samego. Razem chce te systemy scalić, tak by jedno orzeczenie otwierało dostęp do wszystkich uprawnień. Jak wygląda ten galimatias i co dałaby jego reforma, rozkłada tekst o ujednoliceniu orzecznictwa.
Zasiłek pielęgnacyjny, wsparcie dla osoby niesamodzielnej, stoi na 215,84 zł od listopada 2019 r. — przez kolejne lata inflacji jego realna wartość spadła poniżej poziomu sprzed poprzedniej podwyżki. To modelowy przykład świadczenia, które bez automatycznej waloryzacji topnieje po cichu. Oś czasu zamrożenia i różnicę wobec waloryzowanego rocznie świadczenia pielęgnacyjnego opisuje tekst o zamrożonym zasiłku pielęgnacyjnym.
Fundament systemu opieki Razem zapisuje we wstępie rozdziału o państwie opiekuńczym:
System opieki opierać się będzie na społecznym modelu niepełnosprawności, zapewniającym osobom z niepełnosprawnościami pełne uczestnictwo w życiu społecznym. Zagwarantujemy każdej osobie z niepełnosprawnością prawo do bezpłatnej asystencji osobistej oraz opieki wytchnieniowej dla opiekunów.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, partiarazem.pl
Asystencja, opieka wytchnieniowa i mieszkania wspomagane wymagają stałego finansowania i godnie opłacanych pracownic — asystentek i opiekunek. Dlatego ten hub styka się z dwoma innymi wątkami sieci: z tym, kto płaci za dobra publiczne, i z prawami samych osób opiekujących się jako pracownic. Pierwszy prowadzi hub sprawne państwo; drugi — praca opiekuńcza jako zawód — opisujemy w siostrzanym serwisie Razem dla pracy.
Razem opiera cały system opieki na społecznym modelu niepełnosprawności: niepełnosprawność nie jest cechą samego ciała, lecz skutkiem barier, które otoczenie stawia przed osobą z uszkodzeniem sprawności. Stąd asystencja osobista, dostępność i pełne uczestnictwo w życiu społecznym zamiast spychania ludzi do instytucji.
Zasiłek pielęgnacyjny wynosi 215,84 zł miesięcznie i nie drgnął od 1 listopada 2019 r. Przez ten czas ceny wzrosły o blisko połowę, więc realna wartość świadczenia spadła dziś poniżej 153 zł, jakie państwo wypłacało jeszcze w 2018 r. Razem chce, żeby wszystkie świadczenia społeczne waloryzowały się automatycznie, bez czekania na łaskawy gest rządu przed wyborami.
Osoba z trwałą, nieodwracalną niepełnosprawnością musi w Polsce co kilka lat udowadniać, że nadal jest niepełnosprawna — w jednym z sześciu równoległych systemów orzekania, które nie rozmawiają ze sobą. Razem chce ujednolicić orzecznictwo, oddzielić je od wypłaty świadczeń i sprawić, by stan trwały dawał orzeczenie na stałe.
Podstawową odpowiedzią państwa na niesamodzielność wciąż jest duży dom pomocy społecznej — kosztowny, odcięty od sąsiedztwa i regularnie krytykowany przez NIK. Razem chce oprzeć opiekę na mieszkaniach wspomaganych, chronionych i treningowych w zwykłych osiedlach, a DPS-y i ZOL-e w dotychczasowej formie docelowo zamknąć.
Nad milionem niesamodzielnych Polek i Polaków czuwają głównie ich bliscy — najczęściej kobiety, po kilka godzin dziennie, bez urlopu i bez zmiennika. Ta praca jest w statystykach prawie niewidzialna, a jej ciężar spada na rodzinę, bo państwo umywa ręce. Razem chce zagwarantować ustawowe prawo do opieki wytchnieniowej, żeby opiekun mógł wreszcie odetchnąć.
Dostęp do asystenta osobistego i opieki wytchnieniowej rozstrzyga się dziś co roku od nowa — w konkursie grantowym, w którym gmina albo dostanie pieniądze z Funduszu Solidarnościowego, albo nie. Partia Razem chce w to miejsce prawa podmiotowego: bezpłatnej, ustawowej asystencji należnej każdej potrzebującej osobie, niezależnie od budżetowej koniunktury.
