Opieka i niesamodzielność | Razem dla opieki

Sześć systemów, jedno orzeczenie: reforma orzecznictwa o niepełnosprawności

Tue, 23 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim systemie osoba z trwałą, nieodwracalną niepełnosprawnością musi co kilka lat udowadniać, że nadal jest niepełnosprawna. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności bywa wydawane na rok albo dwa, choć schorzenie, którego dotyczy, nie cofnie się nigdy — a każde jego odnowienie to kolejna kolejka do komisji, kolejny komplet dokumentów i kolejne tygodnie czekania na decyzję, od której zależą pieniądze i dostęp do wsparcia. Do tego orzeka się w Polsce równolegle w kilku niepowiązanych ze sobą systemach, z których każdy ma własne kryteria, własne komisje i własny język. Partia Razem chce ten mechanizm uprościć: ujednolicić orzecznictwo, oddzielić je od wypłaty świadczeń i sprawić, żeby stan trwały dawał orzeczenie trwałe.

Problem: kilka systemów, które nie rozmawiają ze sobą

Orzekaniem o niepełnosprawności zajmuje się w Polsce nie jeden urząd, lecz sześć odrębnych systemów. Cztery z nich ustalają prawo do świadczeń rentowych — osobno w ZUS, osobno w KRUS dla rolników, osobno w resortach obrony i spraw wewnętrznych — piąty, prowadzony przez powiatowe i miejskie zespoły do spraw orzekania, ustala stopień niepełnosprawności, a szósty wydaje orzeczenia o potrzebie kształcenia specjalnego dla dzieci. Każdy z nich mierzy co innego i nie wymienia się ustaleniami z pozostałymi, więc ta sama osoba, z tym samym rozpoznaniem, może w jednym systemie zostać uznana za całkowicie niezdolną do pracy, a w drugim otrzymać umiarkowany stopień niepełnosprawności — i nie ma w tym żadnej sprzeczności, bo każda z komisji odpowiada na inne pytanie, według innych przepisów.

Skala tego układu jest duża. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r. prawne orzeczenie o niepełnosprawności miało w Polsce około 3,47 mln osób, a łączną liczbę osób z niepełnosprawnościami spis oszacował na 5,4 mln, czyli 14,3 procent ludności. Za każdą z tych liczb stoi ktoś, kto na którymś etapie życia musiał przejść przez jedną z sześciu procedur — a często przez kilka naraz, bo renta załatwiana jest gdzie indziej niż karta parkingowa, a ta gdzie indziej niż wsparcie edukacyjne dziecka.

Rozdrobnienie widać najlepiej wtedy, gdy trzeba przez system przejść. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli z 2025 r., przeprowadzona w Wielkopolsce, pokazała, że do końca 2024 r. zespoły orzekające rozpatrzyły zaledwie 9,5 tys. z 37 tys. wniosków o ustalenie poziomu potrzeby wsparcia — 25,7 procent. Na początku 2025 r. w kolejce czekało 23,7 tys. spraw, a w ponad 69 procentach z nich przekroczono ustawowy trzymiesięczny termin. Powód okazał się prozaiczny: żaden z kontrolowanych zespołów nie miał kompletu lekarzy specjalistów, bo stawki są zbyt niskie, żeby przyciągnąć psychiatrów, neurologów, okulistów czy pediatrów do pracy w orzecznictwie. Izba zastrzegła przy tym, że choć kontrola objęła jeden region, wnioski mają charakter ogólnokrajowy.

Do przewlekłości dochodzi praktyka, która najboleśniej uderza w osoby ze stanami nieodwracalnymi — orzeczenia czasowe. Zespoły często wydają je na rok albo dwa nawet wtedy, gdy schorzenie jest wrodzone i nie rokuje poprawy, co zmusza chorych, a w przypadku dzieci ich rodziców, do regularnego powtarzania całej procedury od początku. Skutki bywają dotkliwe. Z danych, które pełnomocnik rządu do spraw osób niepełnosprawnych przedstawił sejmowej Komisji Zdrowia, wynika, że blisko 45 tys. osób z orzeczeniem oznaczonym symbolem 12-C — całościowe zaburzenia rozwojowe — nie uzyskało kolejnego dokumentu po wygaśnięciu poprzedniego. Wypadli z systemu wsparcia nie dlatego, że wyzdrowieli, lecz dlatego, że nie zdążyli albo nie dali rady przejść procedury po raz kolejny — mimo że ich stan zdrowia się nie zmienił.

Jak to uprościć

Uporządkowanie tego układu opiera się na dwóch filarach. Pierwszy to ujednolicenie samego orzekania — zamiast sześciu równoległych procedur jeden spójny sposób oceny, który patrzy nie na to, o ile dana osoba odbiega od zdrowotnej „normy”, lecz jakiego wsparcia potrzebuje, żeby funkcjonować na równi z innymi. Taka ocena raz przeprowadzona mogłaby służyć różnym instytucjom, zamiast być powtarzana w każdej z osobna, a jej wynik dałoby się wreszcie porównywać między systemami, bo wszystkie mierzyłyby to samo.

Drugi filar to oddzielenie oceny od pieniędzy. Dziś orzeczenie jest jednocześnie diagnozą i przepustką do konkretnego świadczenia, i właśnie to zrasta procedurę z logiką kasy. Skoro trwały status „zamyka” sprawę, w systemie tkwi zachęta, żeby zamiast niego wydawać orzeczenia czasowe i odsyłać ludzi po następne — mechanizm, który komentatorzy podsumowują gorzko, że nieuleczalnie chorzy muszą co jakiś czas dowodzić, że nie wyzdrowieli. Kiedy ustalenie potrzeb wsparcia przestanie być tym samym aktem co decyzja o wypłacie, znika powód, dla którego nieodwracalną niepełnosprawność każe się potwierdzać co dwa lata. Orzeczenie może wtedy spokojnie być trwałe tam, gdzie trwały jest stan zdrowia.

Z tym rozdzieleniem wiąże się jeszcze jedna sprawa, która trzyma wiele osób z dala od legalnej pracy — pułapka rentowa. Renta socjalna maleje po przekroczeniu progu dochodu i znika całkowicie powyżej kolejnego, więc lepiej płatne zatrudnienie grozi utratą świadczenia, a spora część osób z niepełnosprawnościami z tego powodu w ogóle nie próbuje wejść na rynek pracy. Dopóki wysokość świadczenia zależy od tego, ile ktoś zarobi, orzeczenie działa jak hamulec zamiast wsparcia.

Rząd pracuje nad własną reformą — projekt „Przebudowa modelu orzekania o niepełnosprawności”, finansowany z funduszy europejskich, ma potrwać do 2028 r. i oprzeć ocenę na międzynarodowej klasyfikacji funkcjonowania ICF. Kierunek jest pokrewny, ale różnice są istotne. Pełnomocnik rządu Łukasz Krasoń zapowiedział, że jednego systemu, który wchłonąłby ZUS, KRUS czy resortowe komisje, nie będzie, a projektowany model wiąże ocenę potrzeb ze świadczeniami jeszcze ściślej, zamiast je rozdzielać. Postulat Razem idzie w drugą stronę — ku jednemu orzecznictwu odciętemu od wypłat.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat zapisano w rozdziale o państwie, na które obywatel ma móc liczyć:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Jedno orzecznictwo zamiast sześciu — wspólna, spójna procedura oceny oparta na tym, jakiego wsparcia dana osoba potrzebuje, a nie na katalogu barier i odstępstw od zdrowotnej „normy”.
Orzekanie oddzielone od wypłaty świadczeń — ustalenie potrzeb przestaje być tym samym aktem co decyzja o kwocie renty, co usuwa zachętę do wydawania orzeczeń czasowych.
Trwałe orzeczenia dla stanów trwałych — koniec odnawiania co rok czy dwa dokumentu, który potwierdza nieodwracalną niepełnosprawność.
Koniec pułapki rentowej — zasada „złotówka za złotówkę” zamiast sztywnych progów i podniesienie renty socjalnej do minimalnej krajowej, żeby podjęcie pracy nie oznaczało utraty świadczenia.
Koniec stygmatyzującego języka — rezygnacja z formuł w rodzaju „całkowitej niezdolności do pracy”, które ludzie odczytują jako urzędowy zakaz zatrudnienia, choć nim nie są.

Postulat nie jest wymysłem jednej deklaracji. Razem rozwinął go już wcześniej w Karcie dla osób z niepełnosprawnościami, gdzie zapowiedział zastąpienie systemu opartego na „podkreślaniu barier i odstępstw od »normy«” systemem określającym realne potrzeby wsparcia oraz ostateczne zniesienie pułapki rentowej. To spójna linia: orzeczenie ma być narzędziem, które otwiera dostęp do wsparcia, a nie przeszkodą, którą trzeba pokonywać wciąż od nowa.

Orzecznictwo styka się bezpośrednio z ochroną zdrowia, bo to lekarze wystawiają dokumentację, na której opiera się każda komisja, a kolejki do specjalistów przekładają się wprost na kolejki do orzeczeń. Trwałe orzeczenie zdejmuje z przeciążonego systemu zdrowia obowiązek wielokrotnego potwierdzania tego samego rozpoznania, a spójna ocena potrzeb pozwala sensowniej łączyć wsparcie socjalne z opieką medyczną. O tym, jak Razem chce naprawić samą ochronę zdrowia — od skrócenia kolejek po stabilne finansowanie — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo granica między tym, co „zdrowotne”, a tym, co „orzecznicze”, jest w codziennym życiu pacjenta czysto umowna.

Źródła i dalsza lektura

Deinstytucjonalizacja opieki: mieszkania wspomagane zamiast wielkich DPS-ów

Sat, 20 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim systemie wsparcia osób niesamodzielnych podstawową odpowiedzią państwa wciąż pozostaje duża, całodobowa instytucja: dom pomocy społecznej, w którym pod jednym dachem żyje kilkadziesiąt, a nierzadko kilkaset osób. Partia Razem chce ten porządek odwrócić i oprzeć opiekę na mieszkaniach wspomaganych, chronionych i treningowych, rozproszonych w zwykłych osiedlach — tak, by osoba z niepełnosprawnością albo niesamodzielny senior mogli zostać częścią lokalnej społeczności, zamiast być z niej wyprowadzani do osobnego świata za bramą placówki. Docelowo oznacza to zamknięcie domów pomocy społecznej i zakładów opiekuńczo-leczniczych w ich dotychczasowej formie, a nie kosmetyczną poprawę warunków wewnątrz nich.

Problem: opieka zorganizowana wokół instytucji

Skala opieki instytucjonalnej jest w Polsce znaczna. Według Głównego Urzędu Statystycznego na koniec 2023 r. działało w kraju 2 138 zakładów stacjonarnych pomocy społecznej, które dysponowały łącznie 132,6 tys. miejsc, a przebywało w nich 121,9 tys. mieszkańców. Największą częścią tego systemu są domy pomocy społecznej — przypada na nie 63,8% wszystkich miejsc, czyli blisko dwie trzecie infrastruktury całodobowej opieki nad osobami starszymi i z niepełnosprawnościami.

Utrzymanie tego modelu jest kosztowne, a rachunek pokrywa głównie budżet publiczny wspólnie z rodzinami mieszkańców. Średni miesięczny koszt utrzymania jednego miejsca w DPS ustala co roku starosta i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym; we Wrocławiu na 2024 r. dla dwóch domów dla osób przewlekle somatycznie chorych ustalono go na około 6,97 tys. i 7,97 tys. zł miesięcznie. To wydatek porównywalny z kilkoma najniższymi krajowymi — ponoszony po to, by człowiek mieszkał w warunkach, których w większości nie wybrał.

Dane poglądowe. Przytoczone kwoty to koszty ogłoszone dla konkretnych wrocławskich placówek na 2024 r., a nie średnia krajowa. Stawki różnią się między domami i województwami — traktuj je jako ilustrację rzędu wielkości (kilka tysięcy złotych miesięcznie za miejsce), a nie jako jedną liczbę dla całej Polski.

Wysoki koszt nie przekłada się przy tym na jakość ani na podmiotowość mieszkańców. Najwyższa Izba Kontroli w opublikowanym pod koniec 2024 r. raporcie o domach pomocy społecznej dla dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną i przewlekle psychicznie chorych stwierdziła, że dyrektorzy skontrolowanych placówek nie zapewnili mieszkańcom przestrzegania części podstawowych praw gwarantowanych w Konstytucji i ustawie o pomocy społecznej. W ośmiu z piętnastu badanych domów kontrolerzy odnotowali 44 przypadki zastosowania przymusu bezpośredniego wbrew wymogom prawa, a w połowie placówek nie zapewniono obsady pielęgniarskiej na każdej zmianie, co przekładało się na braki w podawaniu leków i reagowaniu w nagłych sytuacjach.

Problem nie sprowadza się jednak do zaniedbań konkretnych dyrekcji, które można by usunąć samą wymianą kadry. Sama logika dużej instytucji wytwarza izolację niezależnie od dobrej woli personelu: wspólny rytm dnia narzucany kilkuset osobom, ograniczona kontrola mieszkańca nad tym, kto i kiedy udziela mu wsparcia, wreszcie fizyczne oddzielenie od sąsiedztwa, sklepu i dawnych znajomych. Że kierunek powinien być odwrotny, uznaje zresztą samo państwo. Przyjęta przez Radę Ministrów w czerwcu 2022 r. Strategia rozwoju usług społecznych stawia jako cel główny deinstytucjonalizację, czyli przechodzenie od opieki o charakterze instytucjonalnym do wsparcia świadczonego w środowisku rodzinnym i społeczności lokalnej. Dokument wyznacza jednak kierunek, którego potem nie egzekwuje — brakuje w nim wiążących terminów, przypisanych środków i planu przeniesienia konkretnych osób z placówek do mieszkań.

Wsparcie w społeczności: mieszkania wspomagane, chronione, treningowe

Alternatywą dla dużej instytucji jest rozproszone mieszkalnictwo wspomagane, w którym wsparcie idzie za człowiekiem do jego własnego lokalu, zamiast gromadzić ludzi w miejscu zorganizowanym wokół wsparcia. Środowisko osób z niepełnosprawnościami rozróżnia tu kilka form o różnym przeznaczeniu.

Mieszkanie wspomagane bywa dla wielu osób rozwiązaniem docelowym: mieszkaniec ma własny pokój i część wspólną, dysponuje swoimi środkami, korzysta ze wsparcia asystenta osobistego, a potrzebne mu usługi — od rehabilitacji po codzienne sprawy — realizuje w normalnym obiegu lokalnej społeczności, a nie według odgórnego harmonogramu placówki. Mieszkanie treningowe pełni funkcję tymczasową; to bezpieczny etap, w którym osoba wychodząca z domu rodzinnego, DPS-u lub ZOL-u uczy się prowadzenia gospodarstwa, gospodarowania budżetem i załatwiania spraw urzędowych, zanim przejdzie do trwalszej formy zamieszkania. W języku programu i przepisów funkcjonuje też pojęcie mieszkania chronionego — lokalu dla osób, które ze względu na wiek, niepełnosprawność albo wychodzenie z kryzysu potrzebują wsparcia w codziennym funkcjonowaniu, lecz są zdolne do względnie samodzielnego życia, jeśli mają zapewnioną pomoc.

Model ten nie jest eksperymentem wymyślonym na potrzeby jednego programu. Ruch na rzecz niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami działa od końca lat 60. XX wieku i jest dziś obecny w większości państw europejskich; jak przypomina Karta dla osób z niepełnosprawnościami, rozwiązania z krajów nordyckich czy Słowenii — państwa o zbliżonym do Polski poziomie zamożności — pokazują, że życie osoby potrzebującej codziennego wsparcia może się toczyć poza murami zakładu. Stoi za tym również twarde zobowiązanie prawne: ratyfikowana przez Polskę Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, a jej Komitet już w 2018 r. wytknął krajowi stagnację i brak determinacji w procesie deinstytucjonalizacji.

Różnica wobec DPS-u jest nie tyle architektoniczna, ile ustrojowa: to mieszkaniec decyduje o swoim dniu, a państwo finansuje indywidualne wsparcie zamiast utrzymywania wielkiej infrastruktury. Skoro jedno miejsce w domu pomocy społecznej kosztuje już dziś kilka tysięcy złotych miesięcznie, opłacenie asystencji i usług dostarczanych do zwykłego mieszkania mieści się w porównywalnym rzędzie wydatków — z tą różnicą, że pieniądz idzie na podmiotowość konkretnej osoby, a nie na podtrzymanie zamkniętego zakładu.

Co proponuje Razem

Razem opisuje mieszkanie wspomagane wprost jako docelową formę życia poza instytucją. W Karcie dla osób z niepełnosprawnościami czytamy:

Mieszkanie wspomagane to z kolei dla wielu osób z niepełnosprawnościami forma docelowa — osoby w nich mieszkające mają swoje prywatne zasoby finansowe i niezależne pokoje oraz część wspólną (np. kuchnię, pokój dzienny), korzystają również ze wsparcia asystenta osobistego, a niezbędne jej usługi zapewniane są w lokalnej społeczności.— Karta dla osób z niepełnosprawnościami, Partia Razem (2023), partiarazem.pl

Za tą definicją idą konkretne zobowiązania. Partia zapowiada, że po pogłębionej analizie sytuacji reprezentatywnej grupy DPS-ów i zakładów opiekuńczo-leczniczych opracuje ramowe terminy zamknięcia tych placówek w dotychczasowej formie w każdym województwie, obejmując procesem również domy prowadzone przez kościoły i związki wyznaniowe (poza hospicjami). Równolegli ma powstać rama prawna mieszkań wspomaganych — lokali komunalnych z gwarancją dożywotniego najmu, spełniających standardy dostępności — oraz system mieszkań treningowych jako etapu przejściowego dla osób rozpoczynających niezależne życie. Spoiwem całości jest ustawowa, bezpłatna asystencja osobista, bez której samo mieszkanie nie wystarczy, by osoba potrzebująca stałego wsparcia mogła w nim rzeczywiście funkcjonować.

Warto od razu zaznaczyć granice tej deklaracji, żeby jej nie rozdmuchać. Program mówi o ramowych terminach ustalanych po analizie w poszczególnych województwach, nie podaje natomiast ani daty zamknięcia ostatniego DPS-u, ani liczby placówek do likwidacji w danym roku — kolejność wyznacza budowa alternatywy w społeczności, a nie odgórny licznik. Kierunek jest jednak jednoznaczny: wsparcie ma się przenieść do mieszkań, a wielka instytucja przestać być domyślną odpowiedzią systemu. Uzupełnia go zapis Deklaracji programowej z 2025 r. w rozdziale „Państwo, na które możesz liczyć” (pkt 11), zapowiadający program budowy mieszkań senioralnych, chronionych i wspomaganych oraz przystosowanych dla osób ze specjalnymi potrzebami.

Deinstytucjonalizacja nie powiedzie się bez zasobu mieszkań, bo mieszkanie wspomagane jest przede wszystkim mieszkaniem — komunalnym, dostępnym architektonicznie, z trwałym najmem. To spina politykę opieki z polityką mieszkaniową: dopóki nie ma dokąd wyprowadzać ludzi z instytucji, plan zamykania DPS-ów pozostaje na papierze. O tym, jak odbudować publiczny zasób tanich mieszkań na wynajem, z którego taki program mógłby czerpać, piszemy w siostrzanym serwisie Razem dla tanich mieszkań.

Źródła i dalsza lektura

Opieka wytchnieniowa: niewidzialna praca, którą państwo zrzuca na rodziny

Thu, 18 Jun 2026 09:00:00 +0200

Kiedy w domu pojawia się osoba, która nie poradzi sobie sama — schorowany rodzic, dziecko z niepełnosprawnością, partner po udarze — opieka najczęściej nie trafia do żadnej instytucji, tylko na barki najbliższych. W praktyce oznacza to konkretną osobę, zwykle kobietę, która myje, karmi, podaje leki, czuwa w nocy i nie ma komu przekazać tego obowiązku nawet na weekend. Państwo traktuje tę pracę tak, jakby jej nie było — nie wypłaca za nią wynagrodzenia, nie uwzględnia jej w statystykach i nie organizuje nikogo na zastępstwo. Razem chce to zmienić i wpisać opiekę wytchnieniową do ustawy, żeby stała się egzekwowalnym prawem opiekuna, zamiast uznaniowego programu zależnego od gminy.

Ile naprawdę kosztuje niewidzialna praca opiekuńcza

Skala jest większa, niż podpowiada codzienne doświadczenie. Osób niesamodzielnych — dzieci i dorosłych z niepełnosprawnością oraz seniorów wymagających stałej pomocy — jest w Polsce około miliona, jak szacuje samo stanowisko Partii Razem w sprawie opiekunów osób niesamodzielnych. Wokół nich pracuje armia opiekunów, których w oficjalnych rejestrach właściwie nie widać. Według organizacji Eurocarers, powołującej się na Europejskie Badanie Jakości Życia, w Polsce regularną opiekę nieformalną sprawuje co najmniej 4 mln osób, czyli 18,3% ludności w wieku produkcyjnym. Ta sama analiza przypomina, że wśród niesamodzielnych seniorów aż 93,5% pozostaje pod opieką kogoś z rodziny lub bliskich, a nie profesjonalnej placówki.

Ciężar tej pracy nie rozkłada się równo między płcie. Z badania budżetu czasu, które Główny Urząd Statystyczny prowadzi raz na dekadę, wynika, że w 2023 r. kobiety przeznaczały na prace domowe i opiekę nad członkami gospodarstwa domowego 18,2% doby, mężczyźni zaś 11,2% — w przeliczeniu to około czterech i pół godziny każdego dnia u kobiet wobec trzech godzin u mężczyzn. Ta asymetria nie jest polską osobliwością. W całej Unii Europejskiej opieki nad osobami starszymi lub z niepełnosprawnościami przynajmniej kilka razy w tygodniu podejmuje się 15% kobiet i 10% mężczyzn, według danych Europejskiego Instytutu ds. Równości Kobiet i Mężczyzn.

Opieka nieformalna bywa lekceważona jako „naturalna” pomoc rodzinna, bo trudno przypiąć jej cennik. Kiedy jednak ktoś spróbuje zmierzyć jej intensywność, okazuje się, że to pełnoetatowe zajęcie. Reprezentatywne badanie opublikowane w „European Journal of Health Economics” wykazało, że w Polsce opiekunowie nieformalni stanowią 15% dorosłej populacji i poświęcają opiece średnio 35,5 godziny tygodniowo — niemal tyle, ile trwa pełny etat, tyle że bez pensji, składek i prawa do wolnego.

Wycena poglądowa. Cztery miliony opiekunów pracujących średnio po 35,5 godziny tygodniowo daje rząd wielkości setek milionów godzin opieki miesięcznie. Gdyby państwo musiało zlecić tę pracę odpłatnie, jej koszt liczono by w dziesiątkach miliardów złotych rocznie. Nie jest to konkretna pozycja z budżetu, lecz ilustracja skali — pokazuje, jak wielki wydatek publiczny zastępuje dziś darmowa praca rodzin.

Czym jest opieka wytchnieniowa i komu daje oddech

Za suchymi liczbami stoi problem, który opiekunowie znają aż za dobrze: przy opiece sprawowanej całodobowo nie ma z kim się zamienić. Choroba, wizyta u własnego lekarza, pogrzeb, kilka dni na dojście do siebie po miesiącach niewyspania — wszystko to wymaga kogoś, kto na ten czas przejmie podopiecznego. Bez takiej możliwości opieka zamienia się w dyżur bez końca, a jego skutkiem bywa wypalenie, depresja i pogorszenie zdrowia samego opiekuna, który po latach sam zaczyna wymagać pomocy.

Ciężar tej sytuacji rzadko sprowadza się wyłącznie do zmęczenia. Wieloletnia opieka sprawowana w pojedynkę prowadzi do izolacji: znajomości się urywają, na życie towarzyskie i obywatelskie nie starcza już ani czasu, ani sił, a rozmowa z kimś spoza domu staje się luksusem. Do tego dochodzi lęk o przyszłość podopiecznego i świadomość, że własne zdrowie schodzi na dalszy plan. Diagnoza Partii Razem nazywa to wprost — opiekunowie osób niesamodzielnych to jedna z najbardziej wykluczonych grup w Polsce, a ich praca bywa traktowana z lekceważeniem, mimo że wykonują ją nieprzerwanie, bez prawa do wolnego.

Opieka wytchnieniowa jest właśnie odpowiedzią na tę lukę. Polega na tym, że na określony czas — kilka godzin w tygodniu, kilka dni albo dłuższy okres — opiekę nad osobą niesamodzielną przejmuje instytucja lub wykwalifikowany opiekun, żeby stały opiekun mógł odpocząć, załatwić własne sprawy albo po prostu wyjść z domu bez poczucia, że zostawia bliskiego bez nadzoru. Podobną rolę pełnią dzienne domy opieki, w których podopieczny spędza część dnia pod fachowym nadzorem, dzięki czemu opiekun może zachować pracę zawodową zamiast z niej rezygnować. Dziś takie wsparcie funkcjonuje w Polsce głównie jako program finansowany z corocznych naborów, a jego dostępność zależy od tego, czy gmina akurat przystąpiła do programu i czy starczyło miejsc. Dla rodziny oznacza to loterię, a nie pewne prawo.

Zawodność systemu widać też po stronie pieniędzy. Świadczenie pielęgnacyjne, główne wsparcie dla części opiekunów, wynosi od 1 stycznia 2026 r. 3386 zł miesięcznie, ale trafia tylko do wybranej grupy — przede wszystkim rodziców dzieci z niepełnosprawnością. Opiekunowie niesamodzielnych seniorów czy dorosłych, którzy stracili sprawność w późniejszym życiu, zostają często z dużo niższymi kwotami albo bez świadczenia w ogóle. Do tego dochodzi cena, której nie widać na przelewie: rezygnacja z pracy zawodowej, wypadnięcie z rynku na lata i związane z tym ryzyko ubóstwa oraz niższej emerytury.

Co proponuje Razem

Partia Razem stawia sprawę jasno: opieka ma być powszechnym, solidarnie finansowanym dobrem, a nie ciężarem spychanym na rodzinę i traktowanym jak prywatny problem. W Deklaracji programowej z 2025 r., w rozdziale o państwie opiekuńczym, jako czwarty punkt zapisano konkretne zobowiązanie:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

Kluczowe są tu dwa słowa: „bezpłatnej” i „ustawowej”. Opieka wytchnieniowa przestaje być programem, który raz jest, a raz go nie ma, i staje się prawem — takim, którego można się domagać niezależnie od tego, czy dana gmina akurat złożyła wniosek. To samo dotyczy asystencji osobistej, która pozwala osobie z niepełnosprawnością funkcjonować na co dzień bez zamykania jej w instytucji, a rodzinie — nie być jedynym źródłem pomocy.

Ta linia nie jest nowa. Już w stanowisku w sprawie opiekunów osób niesamodzielnych Razem domagało się urlopów wytchnieniowych, nieodpłatnej pomocy pielęgniarskiej i psychologicznej w domu podopiecznego oraz rozwoju ośrodków dziennego pobytu, które pozwalają opiekunom zachować pracę. Chodzi o spójny system, w którym opiekun nie musi wybierać między zatrudnieniem a opieką, a osoba niesamodzielna nie ląduje automatycznie w wielkiej, zamkniętej placówce. Deinstytucjonalizacja, mieszkania wspomagane i wsparcie świadczone w społeczności to druga strona tego samego postulatu.

Skoro opiekę wykonują u nas przede wszystkim kobiety, jej ustawowe zabezpieczenie jest zarazem sprawą równości płci — bo to głównie kobiety płacą dziś za brak systemu utraconą pracą, zdrowiem i emeryturą. O tym, jak nieodpłatna praca opiekuńcza cementuje nierówności między kobietami a mężczyznami i dlaczego trzeba ją wreszcie policzyć i docenić, piszemy szerzej w siostrzanym serwisie Razem dla kobiet. Zdjęcie tego ciężaru z barków rodzin i przeniesienie go na solidarnie finansowane państwo to warunek tego, by opieka nad bliskim nie oznaczała wykluczenia opiekunki z reszty życia.

Źródła i dalsza lektura

Asystencja osobista: Razem chce ustawy zamiast corocznego grantu

Tue, 16 Jun 2026 09:00:00 +0200

W polskim prawie asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością istnieje właściwie tylko na czas jednego roku budżetowego. Co roku ministerstwo ogłasza nabór, gminy i organizacje pozarządowe składają wnioski, pieniądze płyną z osobnego funduszu celowego — a po dwunastu miesiącach cały mechanizm trzeba uruchamiać od początku. Partia Razem chce zamienić tę coroczną loterię grantową w prawo: bezpłatne, zapisane w ustawie i należne każdej osobie, która wsparcia w codziennym życiu naprawdę potrzebuje.

Problem: coroczny grant zamiast należnego prawa

Asystencja osobista działa dziś w Polsce jako program resortowy, a nie jako ustawowe zobowiązanie państwa. Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej ogłasza co roku konkurs „Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością", z którego samorządy pokrywają koszt usług. Na edycję 2025 dla jednostek samorządu terytorialnego przewidziano 1 000 488 000 zł z Funduszu Solidarnościowego — kwotę, którą w trakcie naboru trzeba było podnieść z pierwotnie zaplanowanych 800 mln zł, bo zapotrzebowanie gmin okazało się większe. Obok niego funkcjonuje bliźniaczy, również coroczny program „Opieka wytchnieniowa", z którego korzystają rodziny sprawujące stałą opiekę nad bliskimi.

Konstrukcja grantu ma wbudowaną wadę, której żadne dosypanie pieniędzy nie usuwa: brak ciągłości. Skoro program rozpisuje się na rok, to i wsparcie kończy się wraz z rokiem, a nowa edycja rusza dopiero po kolejnym naborze, rozstrzygnięciu i podpisaniu umów. Najwyższa Izba Kontroli prześledziła, jak to wygląda w praktyce, i opisała mechanizm opóźnień: ministerstwo ogłaszało program z takim wyprzedzeniem, że umowy z realizatorami zawierano niemal w połowie roku, przez co usługi ruszały z wielomiesięcznym poślizgiem. Efektem był paradoks — samorządy zdążyły wydać w badanym okresie zaledwie 58% posiadanych środków, mimo że chętnych nie brakowało, bo po prostu zabrakło czasu na realizację usług w skróconym sezonie.

Skala korzystania obnaża, jak wąskie jest to wsparcie. Według ustaleń NIK w 2021 r. z asystencji w ramach programu ministerialnego skorzystało 0,8% uprawnionych osób — rok wcześniej było to 0,4%. W liczbach bezwzględnych mówimy o niecałych 20 tysiącach osób objętych usługą w skali całego kraju. Tymczasem samych osób z niepełnosprawnością Narodowy Spis Powszechny naliczył w 2021 r. 5,4 mln, czyli 14,3% mieszkańców Polski, w tym 3 471 193 osoby z ważnym orzeczeniem. Rzecz jasna nie każda z nich potrzebuje asystenta — wsparcia w codziennych czynnościach wymaga część, dla której niepełnosprawność oznacza realną zależność od drugiego człowieka przy myciu, ubieraniu, jedzeniu, wyjściu z domu czy dojeździe do pracy. Ale nawet ta część idzie w setki tysięcy, a program dosięga dwudziestu tysięcy. Reszta zostaje z opieką rodziny albo bez niczego.

Tam, gdzie państwowego wsparcia brakuje, obowiązek opieki spada na rodzinę — a mówiąc dokładniej, najczęściej na kobiety, które rezygnują z pracy zarobkowej albo ograniczają ją do minimum, by opiekować się dorosłym dzieckiem, rodzicem czy partnerem. Opieka bez asystencji i bez wytchnienia zamyka je w roli całodobowego opiekuna, z której trudno wyjść na rynek pracy, do własnego leczenia czy choćby na kilka dni odpoczynku. Grantowy charakter wsparcia utrwala tę pułapkę: skoro usługa bywa i skoro w każdej chwili może się urwać, trudno oprzeć na niej jakikolwiek trwały plan życiowy — ani osobie z niepełnosprawnością, ani jej bliskim.

Pieniędzy w systemie wsparcia osób z niepełnosprawnością wcale nie jest przy tym mało — są tylko rozproszone i skierowane gdzie indziej. Największy fundusz celowy, PFRON, dysponuje budżetem liczonym w miliardach złotych, ale lwią jego część pochłaniają dopłaty do wynagrodzeń wypłacane pracodawcom zatrudniającym osoby z niepełnosprawnością. Wsparcie trafia więc do firmy, nie do człowieka, a na usługi umożliwiające samodzielne życie — asystencję, mieszkania wspomagane, opiekę wytchnieniową — zostają osobne, znacznie skromniejsze i corocznie odnawiane pule.

Jak wyglądałoby prawo podmiotowe

Różnica między programem grantowym a prawem podmiotowym nie jest różnicą wielkości budżetu, tylko różnicą tytułu prawnego. Grant to pula, którą państwo może rozpisać albo nie, powiększyć albo obciąć, ogłosić na czas albo z poślizgiem — a obywatel jest jego beneficjentem wtedy, kiedy akurat starczy miejsc i pieniędzy w jego gminie. Prawo podmiotowe działa odwrotnie: to roszczenie, którego można dochodzić. Jeśli spełniasz ustawowe przesłanki, wsparcie ci się należy, a zadaniem administracji jest je zorganizować, nie zaś zdecydować, czy w tym roku ma na nie ochotę i środki.

Dla osoby z niepełnosprawnością ta różnica jest namacalna. Asystencja ma sens tylko wtedy, gdy jest ciągła — bo urwana w połowie roku odbiera dokładnie to, co wcześniej umożliwiła: utrzymaną pracę, rozpoczętą naukę, relacje poza domem, rytm dnia niezależny od dyspozycyjności rodziny. Prawo podmiotowe znosi coroczną niepewność, bo nie wygasa z końcem edycji programu. Zamiast limitu miejsc wprowadza indywidualną ocenę potrzeb — to zakres wsparcia dopasowuje się do człowieka, a nie człowiek do widełek dostępnego grantu. I przenosi ciężar organizacyjny tam, gdzie powinien być: na państwo i samorząd, które mają usługę zapewnić, a nie na osobę, która co rok od nowa dowiaduje się, czy w jej powiecie ktoś zdążył złożyć wniosek.

Taki model nie jest w Europie egzotyką. Kraje nordyckie i — bliższa Polsce poziomem zamożności — Słowenia od lat organizują wsparcie wokół idei niezależnego życia, w której osoba potrzebująca pomocy przy każdej codziennej czynności wciąż sama decyduje o kształcie swojego dnia. Asystencja jest tam narzędziem tej niezależności, a nie doraźną zapomogą przyznawaną na sezon.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa Partii Razem stawia sprawę wprost — asystencja i opieka wytchnieniowa mają przestać być programem, a stać się prawem:

Zagwarantujemy każdej potrzebującej osobie prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej. Ujednolicimy system orzecznictwa i oddzielimy go od systemu wypłaty świadczeń oraz ułatwimy uzyskiwanie trwałych orzeczeń.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 4, partiarazem.pl

W programie i w partyjnej karcie dla osób z niepełnosprawnościami ten zapis rozpisany jest na konkrety. Asystencja ma być w pełni bezpłatna dla osoby z niepełnosprawnością i finansowana z budżetu państwa, a nie z corocznie odnawianego grantu. Organizuje ją gmina właściwa dla miejsca zamieszkania, ale to osoba uprawniona wybiera usługodawcę oraz konkretnego asystenta — zgodnie z zasadą relacji „jeden na jeden", w której to ona kontroluje, jak wsparcie jest realizowane. Usługę przyznaje się na dłuższy okres, minimum dwóch lat, na podstawie zindywidualizowanego badania potrzeb, a nie samej treści orzeczenia. Praca asystenta ma być zawodem z prawdziwego zdarzenia: etatowym, z wynagrodzeniem zbliżonym do przeciętnego w gospodarce, a nie dorywczym zajęciem opłacanym z resztek programowej puli. Do tego dochodzi opieka wytchnieniowa — czas, w którym rodzina sprawująca stałą opiekę może odpocząć, nie zostawiając bliskiej osoby bez wsparcia.

Za tym stoi spójna filozofia, którą Razem nazywa deinstytucjonalizacją: przesunięcie wsparcia z wielkich domów pomocy społecznej do lokalnych społeczności — do mieszkań wspomaganych i treningowych, w których człowiek żyje wśród sąsiadów, a nie za murem instytucji. Asystencja jest tu narzędziem podstawowym, bo bez niej niezależne życie poza instytucją bywa fizycznie niemożliwe. Ujednolicenie orzecznictwa i oddzielenie go od wypłaty świadczeń domykają układankę — dziś osobne systemy orzekają o rencie i o stopniu niepełnosprawności, a trwałe schorzenia potrafią wymagać powtarzanych co kilka lat komisji.

Asystencja osobista to zarazem jeden z odcinków szerszego systemu wsparcia, w którym opieka długoterminowa, zdrowotna i społeczna powinny się zazębiać, a nie odsyłać człowieka od okienka do okienka. O tym, jak wygląda drugi biegun tego systemu — publiczna ochrona zdrowia i opieka długoterminowa nad osobami niesamodzielnymi — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo granica między „opieką zdrowotną" a „wsparciem społecznym" przebiega często w poprzek jednego gospodarstwa domowego i jednej codziennej potrzeby.