Sprawne państwo | Razem dla opieki

Polski język migowy jako język mniejszości: co to zmienia dla osób głuchych

Sat, 04 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polski język migowy ma w polskim prawie status połowiczny. Ustawa z 2011 r. pozwala osobie głuchej zażądać w urzędzie bezpłatnego tłumacza, ale nie nadaje jej językowi żadnej trwałej ochrony — nie ma go w katalogu języków, które państwo ma obowiązek pielęgnować, nie stoi za nim finansowanie z budżetu ani gwarancja obecności w szkole czy w mediach publicznych. Partia Razem chce to zmienić i uznać polski język migowy (PJM) za język mniejszości, co przeniosłoby prawo do tłumacza i dostępność usług publicznych z poziomu jednostkowego wniosku na poziom stałego zobowiązania państwa.

Problem: język, którego prawo nie widzi w pełni

Polski język migowy jest naturalnym językiem polskiej społeczności Głuchych. Ma własną gramatykę, składnię i porządek zdania, niezależne od polszczyzny mówionej, i przekazywany jest z pokolenia na pokolenie tak jak każdy żywy język. Czym innym jest system językowo-migowy (SJM) — sztuczny twór z lat 80., w którym znaki miga się w szyku polskiego zdania. SJM powstał jako pomocnicza kalka mówionego polskiego, wymyślona do celów dydaktycznych, a nie jako mowa, w której ktokolwiek naprawdę myśli. Rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje: przez lata w szkołach dla głuchych uczono właśnie SJM, a samych nauczycieli szkolono w tej kalce zamiast w żywym języku uczniów, przez co dzieci bywały odcinane od swojego pierwszego języka (Wikipedia — polski język migowy).

Obowiązująca ustawa o języku migowym i innych środkach komunikowania się z 2011 r. po raz pierwszy nazwała PJM w polskim prawie i dała osobie uprawnionej prawo do bezpłatnego tłumacza w kontakcie z administracją publiczną. To był krok naprzód, ale obwarowany. Prawo trzeba zgłosić z wyprzedzeniem co najmniej trzech dni roboczych, obejmuje ono wąsko rozumiane organy administracji, a poza urzędem — w szpitalu, u notariusza, w sądzie, w telewizji — kończy się albo działa wyrywkowo. Ustawa traktuje migowy jako środek komunikowania się, który należy jednostce udostępnić na jej żądanie, a nie jako język, który wspólnota ma obowiązek chronić i rozwijać. Cały ciężar spada więc na osobę głuchą: to ona musi wiedzieć, że ma prawo, zawnioskować w terminie i wyegzekwować je od konkretnego urzędnika.

Skala społeczności, której to dotyczy, jest znaczna. Według danych GUS w Polsce żyje ponad 800 tys. osób z głębokim niedosłuchem. Nie wszystkie posługują się migowym — wiele osób traci słuch dopiero na starość i pozostaje przy polszczyźnie mówionej — ale rdzeń społeczności Głuchych, dla których PJM jest pierwszym językiem, środowisko szacuje na kilkadziesiąt tysięcy; najczęściej podaje się przedział 40–50 tys. osób.

Dane poglądowe. Liczba ok. 40–50 tys. użytkowników PJM jako pierwszego języka to szacunek środowiska Głuchych, a nie wynik pełnego badania. Brak dokładnych statystyk sam w sobie jest jednym z problemów, które status języka mniejszości pomógłby uporządkować.

Rozziew między szacunkiem a oficjalnym rachunkiem widać w spisie powszechnym. W Narodowym Spisie Powszechnym 2021 polski język migowy jako język używany w domu zadeklarowało 9 267 osób. PJM po raz pierwszy w historii polskiego spisu w ogóle dało się wskazać, a i tak wynik wyszedł kilkukrotnie niższy od szacunków środowiska — bo pytano wyłącznie o język domowy i tylko o tych, którzy sami się zgłosili. Społeczność, która w statystyce publicznej ledwie majaczy, trudno objąć spójną polityką.

Reprezentujący tę społeczność Polski Związek Głuchych, członek Światowej Federacji Głuchych, od dekad wskazuje, że mimo ustawy z 2011 r. osoby migające wciąż napotykają barierę w dostępie do informacji, a przez nią do edukacji, kultury i rynku pracy. Dopóki PJM nie ma statusu chronionego języka, jego obecność w przestrzeni publicznej zależy od dobrej woli pojedynczego urzędu czy nadawcy, a nie od trwałego obowiązku wpisanego w prawo.

Co daje status języka mniejszości

Polskie prawo zna już mechanizm, który nadaje wybranym językom trwałą ochronę — ustawę o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym z 2005 r. To na jej podstawie kaszubski został jedynym w Polsce językiem regionalnym, a języki dziewięciu mniejszości narodowych i czterech etnicznych objęto ochroną. Status ten pociąga za sobą konkretne zobowiązania państwa, a nie samą deklarację szacunku.

Po pierwsze, z budżetu państwa idą dotacje na działania chroniące i rozwijające dany język oraz kulturę jego użytkowników — od wydawnictw i instytucji kultury po nauczanie. Po drugie, w gminach, w których społeczność przekracza ustawowy próg, język mniejszości może być używany jako pomocniczy w kontaktach z urzędem, a nazwy miejscowości bywają dwujęzyczne. Po trzecie, państwo bierze na siebie wspieranie nauczania języka i w tym języku. Kaszubski przeszedł tę drogę w ciągu jednego pokolenia: z mowy domowej, której w szkole raczej się wstydzono, stał się przedmiotem z podręcznikami, egzaminem maturalnym i publicznym finansowaniem.

Przeniesienie tej logiki na język migowy nie jest mechaniczne. Migowy nie jest przypisany do terytorium, więc dwujęzyczne tablice czy próg dwudziestu procent w gminie nie mają tu zastosowania — Głusi są rozproszeni po całym kraju, nie skupieni w jednym regionie. Sens statusu leży gdzie indziej: w trwałym, finansowanym z budżetu obowiązku obecności języka wszędzie tam, gdzie państwo styka się z obywatelem. W mediach publicznych, w których dziś tłumaczenie na migowy pojawia się wyrywkowo. W szkole, w której dziecko głuche ma prawo uczyć się w swoim języku, a nie w jego kalce. W urzędzie i w gabinecie lekarskim, gdzie tłumacz powinien być standardem, a nie efektem szczęśliwego zbiegu okoliczności.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat zapisano w rozdziale o państwie opiekuńczym, na które obywatel ma móc liczyć:

Uznamy polski język migowy za język mniejszości. Zadbamy o zwiększenie dostępności wszystkich stron i serwisów udostępnianych przez administrację publiczną dla osób z niepełnosprawnościami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 5, partiarazem.pl

Za tym jednym zdaniem stoi rozpisany wcześniej plan. W Karcie dla osób z niepełnosprawnościami Razem doprecyzował, co uznanie PJM za język mniejszości — na równi na przykład z kaszubskim — miałoby oznaczać w praktyce:

Standaryzacja i certyfikacja tłumaczy — system oceny jakości tłumaczeń na PJM oraz certyfikowania osób tłumaczących, żeby prawo do tłumacza znaczyło prawo do tłumacza kompetentnego.
Więcej migowego w mediach publicznych — ustawowe zwiększenie udziału treści tłumaczonych na PJM, zamiast pojedynczych okienek przy wybranych programach.
Nauczyciele znający język uczniów — uzależnienie prawa do nauczania dzieci i młodzieży Głuchej od co najmniej funkcjonalnej znajomości PJM, tak by szkoła przestała odcinać dziecko od jego pierwszego języka.
Migowy w służbie publicznej — sfinansowanie nauki podstaw PJM dla osób pracujących w administracji, a zwłaszcza w urzędach i w ochronie zdrowia.
Język w kulturze i edukacji od najmłodszych lat — finansowanie adaptacji ważnych dzieł literatury na PJM oraz pilotażu nauki jego podstaw w przedszkolach i szkołach, a także wsparcie słyszących dzieci głuchych rodziców.

Postulat mieści się w szerszej linii programu — państwa, w którym opieka i dostępność są dobrem powszechnym opartym na jasnych zasadach, a nie na łasce rządzących. Uznanie języka to warunek, żeby dostępność przestała być uprzejmością, a stała się egzekwowalnym prawem: skoro państwo finansuje i chroni kaszubski, może zrobić to samo dla języka, którym na co dzień myśli i mówi kilkadziesiąt tysięcy jego obywateli.

Najostrzej brak tego statusu odczuwa się tam, gdzie stawką jest zdrowie. Osoba głucha, która trafia do przychodni albo na SOR, zostaje często sama z formularzem i lekarzem mówiącym w języku, którego nie słyszy, a bez tłumacza PJM wywiad medyczny bywa sprowadzony do gestów i zapisków na kartce — choć od jego dokładności zależy diagnoza i leczenie. Sfinansowanie nauki podstaw migowego dla personelu medycznego oraz obecność tłumaczy w placówkach to jeden z punktów, w których dostępność językowa jest warunkiem bezpieczeństwa pacjenta. O tym, jak Razem chce naprawić samą ochronę zdrowia — od skrócenia kolejek po stabilne finansowanie — piszemy w siostrzanym serwisie Razem naprawi zdrowie, bo dostępny system opieki to również taki, który potrafi porozumieć się z pacjentem w jego własnym języku.

Źródła i dalsza lektura

Opieka jako dobro publiczne: kiedy »prywatne lepsze« przestaje działać

Sat, 04 Jul 2026 08:00:00 +0200

Kiedy ktoś przestaje radzić sobie sam — po udarze, na starość, z ciężką niepełnosprawnością — opieka nad nim staje się jedną z tych spraw, które państwo albo bierze na siebie jako zadanie wspólne, albo spycha na rodzinę i na rynek. Partia Razem opowiada się za pierwszym rozwiązaniem: opieka i podstawowe usługi publiczne mają być dobrem powszechnym, solidarnie finansowanym z podatków, a nie towarem, którego jakość zależy od zasobności portfela. U podstaw tego wyboru leży spór starszy niż jakikolwiek pojedynczy postulat — spór z prywatyzacją usług publicznych i z założeniem, że „prywatne zawsze lepsze niż publiczne". Z tej ogólnej zasady wynikają wszystkie bardziej szczegółowe postulaty opisane w pozostałych tekstach serwisu — od asystencji osobistej po deinstytucjonalizację.

Logika »prywatne lepsze« i jej koszt w usługach społecznych

Argument za komercjalizacją usług społecznych brzmi zawsze podobnie: prywatny właściciel, zmuszony konkurencją, zrobi to samo taniej i sprawniej niż ospały urząd. W wielu dziedzinach gospodarki ta intuicja bywa trafna. Problem zaczyna się tam, gdzie „klientem" jest osoba, która nie może wybrać innej oferty, wyjść ani skutecznie się poskarżyć — leżąca po udarze, z zaawansowaną demencją, zależna od cudzej dobrej woli w każdej godzinie doby. W takiej relacji mechanizm rynkowy, który gdzie indziej wymusza jakość, zaczyna premiować co innego niż troskę. Każda złotówka wydana na dodatkową opiekunkę, lepsze jedzenie czy remont łazienki to złotówka mniej marży, a osoba, na której się oszczędza, najczęściej nie jest w stanie tego zgłosić. Konkurencja działa tylko wtedy, gdy odbiorca usługi ma realną możliwość odejścia z nią do kogoś innego — a tej możliwości człowiek unieruchomiony w łóżku po prostu nie ma.

Skala prywatnego świadczenia opieki całodobowej w Polsce jest dziś znaczna i słabo policzona. Obok publicznej sieci — według GUS w 2024 r. działały w kraju 2 232 zakłady stacjonarne pomocy społecznej, dysponujące 134,1 tys. miejsc dla 124,5 tys. mieszkańców — rośnie odrębny segment komercyjny: placówki całodobowej opieki prowadzone na podstawie przepisów o działalności gospodarczej, które wojewodowie ewidencjonują w osobnych rejestrach (przykład: rejestr wojewody mazowieckiego). Właśnie na styku prywatnych i publicznych domów opieki najlepiej widać, dlaczego dobra jakość nie bierze się sama z faktu, że ktoś na niej zarabia.

Jak wygląda nadzór nad tym rynkiem, pokazała kontrola Najwyższej Izby Kontroli. W raporcie z 2020 r. NIK ustaliła, że na koniec 2018 r. co najmniej 108 placówek zapewniało w Polsce całodobową opiekę osobom starszym, chorym i z niepełnosprawnościami bez wymaganego zezwolenia, a część działała tak latami. Izba nazwała nadzór państwa nad takimi placówkami wprost „pozornym". Kary okazały się fikcją: spośród 142 ukaranych placówek 96% prowadziło działalność dalej, bo koszt dostosowania się do standardów przewyższał grzywnę, a i tak ściągnięto tylko około jednej trzeciej nałożonych kwot. NIK zarekomendowała, by prowadzenie placówki bez zezwolenia stało się przestępstwem — z uwagi na realne zagrożenie dla życia i zdrowia mieszkańców.

Zastrzeżenie do liczb. Dane o placówkach opiekuńczych pochodzą z GUS oraz z kontroli NIK i opisują stan sektora — nie są policzeniem prowadzonym przez Partię Razem ani elementem jej programu. Przytaczamy je jako tło, żeby pokazać, na czym polega ryzyko komercjalizacji tam, gdzie kontrola państwa jest słaba.

Doświadczenie innych krajów podpowiada, że opieka długoterminowa utrzymuje się przede wszystkim ze środków publicznych. Według OECD kraje członkowskie przeznaczają na nią średnio około 1,5% PKB, a lwią część tych kosztów pokrywają budżety państw i ubezpieczenie społeczne, a nie prywatne kieszenie. Polska plasuje się w tej statystyce blisko dna — na formalną opiekę długoterminową wydaje jeden z najniższych odsetków PKB w całej organizacji, a różnicę nadrabia niewidzialna, nieodpłatna praca rodzin. Tam, gdzie państwo się wycofuje, opieka nad osobą niesamodzielną nie przechodzi na sprawny rynek, lecz spada na rodzinę — najczęściej na córki i żony, które przejmują ją bez wynagrodzenia.

Opieka jako dobro powszechne

Stanowisko Razem w tej sprawie jest wieloletnie i spójne. Już w 2015 r., w tekście „Nie dla prywatyzacji", partia stawiała diagnozę, że realizacja logiki „prywatne zawsze lepsze" doprowadziła do wycofywania się państwa z kolejnych obszarów życia — z ochrony zdrowia, edukacji, zasobu komunalnego — i że to wycofanie pogorszyło jakość usług, zamiast ją podnieść (partiarazem.pl, 2015). Wniosek nie był fundamentalistyczny w żadną stronę. „Pozwolimy działać rynkowi tam, gdzie działa najlepiej" — pisano — z zastrzeżeniem, że „państwo powinno zapewniać wszystkim (…) dostęp do dobrej jakości systemu zdrowia, edukacji oraz innych usług publicznych".

Warto tu być precyzyjnym, bo ostrze tego sprzeciwu wymierzone jest w komercjalizację zdrowia, szkoły i mieszkalnictwa — obszarów, w których Razem chce publicznego finansowania i publicznego zasobu — a nie w prosty zakaz, by opiekę mógł kiedykolwiek świadczyć podmiot spoza administracji. Widać to w programowej Karcie dla osób z niepełnosprawnościami z 2023 r., gdzie asystencję osobistą — finansowaną w całości z budżetu i bezpłatną dla osoby uprawnionej — na zlecenie gminy może realizować także organizacja pozarządowa, podmiot ekonomii społecznej, a w określonych sytuacjach również firma prywatna spełniająca ustawowe warunki. Rozstrzygające jest zatem nie to, czyje ręce wykonują usługę, ale sposób jej finansowania i zasady, na jakich się ją świadczy: opieka ma być prawem gwarantowanym publicznie, o standardzie i dostępności rozstrzyganych przez ustawę, a nie przez zdolność płatniczą rodziny.

W Deklaracji programowej z 2025 r. ta myśl przybrała formę zasady ustrojowej. Rozdział „Państwo, na które możesz liczyć" otwiera zdanie, że miarą rozwoju państwa jest to, jak traktuje ono ludzi w trudnej sytuacji życiowej, i że dziś polskie państwo tego egzaminu nie zdaje, bo zamiast wspierać osoby wymagające opieki, spycha ten wysiłek na ich rodziny — przede wszystkim na kobiety. Z tej diagnozy wynika propozycja państwa opiekuńczego opartego na jasnych zasadach, w którym opieka przestaje być prywatnym kłopotem, a staje się zobowiązaniem wspólnoty.

Co proponuje Razem

Zasadę tę program formułuje wprost:

Razem opowiada się za nowoczesnym państwem opiekuńczym, w którym pomoc opiera się na jasnych zasadach, a nie na łasce bądź niełasce rządzących. W takim państwie opieka jest dobrem powszechnym i solidarnie finansowanym.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, partiarazem.pl

W praktyce zasada ta rozpisuje się na konkretne zobowiązania z rozdziału „Państwo, na które możesz liczyć":

Prawo do bezpłatnej, ustawowej asystencji osobistej i opieki wytchnieniowej dla każdej potrzebującej osoby, finansowane z budżetu — z możliwością, by usługę realizowała także organizacja pozarządowa lub podmiot ekonomii społecznej, przy publicznej gwarancji standardu.
Automatyczna waloryzacja wszystkich świadczeń społecznych i progów dochodowych, żeby wsparcie było przewidywalnym prawem, a nie — jak ujmuje to program — „kiełbasą wyborczą".
Deinstytucjonalizacja opieki: mieszkania wspomagane, chronione i senioralne zamiast wielkich instytucji, w których o rytmie dnia decyduje placówka, a nie mieszkaniec.
Renta socjalna podniesiona do minimalnej krajowej i koniec pułapki rentowej, zastąpionej zasadą „złotówka za złotówkę".

Każdy z tych postulatów rozwijamy osobno w kolejnych tekstach tego serwisu. Łączy je jedno założenie: że opieka nad osobą niesamodzielną jest zadaniem wspólnoty, a nie prywatnym obciążeniem rodziny, którą akurat dotknął los.

Pytanie, które wraca przy każdym z tych zobowiązań, brzmi: skąd pieniądze. Opieka jako dobro powszechne kosztuje, a „solidarnie finansowana" znaczy tyle, że koszt bierze na siebie wspólnota przez progresywne podatki, a nie pojedyncza rodzina w najgorszym momencie swojego życia. Jest to ten sam spór, który toczy się o cały kształt usług publicznych: czy dobra wspólne — zdrowie, szkoła, opieka — mają być finansowane z budżetu i dostępne wedle potrzeby, czy sprzedawane wedle zamożności. Piszemy o tym w siostrzanym serwisie o gospodarce i sprawiedliwym systemie podatkowym, bo bez uczciwie zbudowanych danin państwo opiekuńcze zostaje hasłem bez pokrycia.

Źródła i dalsza lektura

E-usługi bez wykluczenia: państwo dostępne i online, i przy okienku

Fri, 03 Jul 2026 09:00:00 +0200

Coraz więcej spraw urzędowych da się dziś załatwić bez wychodzenia z domu: złożyć wniosek, sprawdzić status sprawy, pobrać zaświadczenie, rozliczyć podatek. Ten sam ruch, który dla jednych oznacza wygodę i zaoszczędzony dzień wolnego, dla milionów starszych i mniej zamożnych obywateli oznacza, że sprawa, którą kiedyś załatwiało się przy okienku, przenosi się do świata, w którym oni nie umieją albo nie mają jak się poruszać. Partia Razem chce, żeby cyfryzacja usług publicznych szła w parze z dostępnością — żeby te same sprawy dało się załatwić i przez internet, i osobiście, a strony administracji były zbudowane tak, by korzystał z nich również ktoś słabo widzący, niesłyszący albo po prostu nieobyty z komputerem.

Problem: cyfryzacja wyprzedziła dostępność

Skala wykluczenia jest w Polsce duża i wyraźnie pokrywa się z wiekiem. Najwyższa Izba Kontroli w raporcie o wykluczeniu cyfrowym oszacowała, że poza zasięgiem cyfrowych usług państwa pozostaje około 3,8 mln osób, z czego ponad 80 procent — czyli ponad 3,6 mln — to ludzie w wieku od 55 do 74 lat. Izba przypomniała przy tym, że 15 procent Polaków w ogóle nigdy nie korzystało z internetu, podczas gdy średnia unijna wynosi 9 procent. Za tymi liczbami stoi konkretny mechanizm: im więcej usług przenosi się wyłącznie do sieci, tym głębiej z obiegu spraw publicznych wypadają ci, którzy sieci nie używają — a są to w przeważającej mierze osoby starsze, uboższe i z mniejszych miejscowości, więc cyfrowa wygoda jednej grupy bywa opłacana cichym odcięciem drugiej.

Sam dostęp do internetu problemu nie rozwiązuje, bo wąskim gardłem są umiejętności. Według GUS w 2024 r. dostęp do internetu miało już 95,9 procent gospodarstw domowych, a mimo to podstawowe lub ponadpodstawowe kompetencje cyfrowe miała niespełna połowa osób w wieku 16–74 lat, dokładnie 48,8 procent. Różnica pokoleniowa jest ostra: samodzielną zmianę ustawień oprogramowania GUS odnotował u 25,5 procent osób w wieku 55–64 lat i już tylko u 10,1 procent osób w wieku 65–74 lat. Dla porównania w całej Unii ze stron lub aplikacji administracji publicznej korzystało w 2023 r. 69 procent osób w wieku 16–74 lat, przy rozpiętości od 98 procent w Danii po 23 procent w Rumunii — a Polska plasuje się w tej stawce wyraźnie poniżej unijnej średniej. Zaprojektowanie usługi wyłącznie „do klikania" zakłada więc kompetencję, której znaczna część obywateli po prostu nie ma, i przerzuca na nich koszt nauki albo koszt rezygnacji ze sprawy.

Do bariery umiejętności dochodzi bariera samych stron, i to mimo istniejącego prawa. Od 2019 r. obowiązuje ustawa o dostępności cyfrowej stron internetowych i aplikacji mobilnych podmiotów publicznych, która nakłada na urzędy obowiązek spełnienia międzynarodowego standardu dostępności WCAG 2.1 na poziomie AA — chodzi o rzeczy pozornie techniczne, a w praktyce rozstrzygające o tym, czy z serwisu skorzysta osoba niewidoma, słabowidząca czy poruszająca się po stronie bez myszki: opisy alternatywne grafik, wystarczający kontrast, możliwość nawigacji samą klawiaturą, napisy do nagrań. Egzekwowanie tego obowiązku wygląda jednak marnie. W kontroli obejmującej lata 2019–2025 Najwyższa Izba Kontroli sprawdziła 34 strony samorządowych instytucji według 26 ustawowych kryteriów dostępności cyfrowej i żadna z nich nie spełniła wszystkich; na 27 stronach zabrakło nagrań w polskim języku migowym, a na 23 tekstu w wersji łatwej do czytania. Prawo od kilku lat mówi więc jedno, a codzienna praktyka urzędów — drugie.

Jak zbudować e-państwo, które nikogo nie zostawia

Punktem wyjścia jest dwutorowość: każda ważna sprawa powinna dać się załatwić na dwa równorzędne sposoby, przez internet i w bezpośrednim kontakcie, bez traktowania drogi osobistej jako reliktu dla opornych. Cyfrowa wersja urzędu ma być domyślną wygodą dla tych, którzy jej chcą, a przy okienku ma czekać urzędnik gotowy przeprowadzić przez tę samą procedurę kogoś, kto woli albo musi zrobić to twarzą w twarz. Taka konstrukcja zdejmuje z obywatela obowiązek dorównania technologii i przenosi ciężar dostosowania tam, gdzie powinien leżeć — na instytucję, która usługę projektuje.

Drugim filarem jest dostępność samych serwisów rozumiana jako twardy wymóg, a nie dobra wola. Standard WCAG opisuje wprost, co strona musi umieć: dać się odczytać czytnikiem ekranu, działać bez myszki, mieć kontrast czytelny dla słabnącego wzroku, opatrywać nagrania napisami i — tam, gdzie to możliwe — tłumaczeniem na język migowy. Kiedy urząd traktuje te wymogi poważnie już na etapie zamawiania serwisu, dostępność przestaje być kosztowną łatką doklejaną po latach, a staje się warunkiem odbioru gotowej strony. Do tego dochodzi warstwa, bez której cała reszta wisi w próżni: powszechny, tani dostęp do internetu i systematyczna nauka posługiwania się nim dla dorosłych, zwłaszcza dla osób starszych, którym nikt tych umiejętności nie przekazał w szkole ani w pracy.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej z 2025 r. postulat zapisano w rozdziale o państwie, na które obywatel ma móc liczyć:

Uznamy polski język migowy za język mniejszości. Zadbamy o zwiększenie dostępności wszystkich stron i serwisów udostępnianych przez administrację publiczną dla osób z niepełnosprawnościami.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Państwo, na które możesz liczyć”, pkt 5, partiarazem.pl

Program z 2025 r. w tym punkcie mówi wprost o dwóch rzeczach: o uznaniu polskiego języka migowego za język mniejszości oraz o obowiązku zwiększenia dostępności wszystkich stron i serwisów administracji publicznej dla osób z niepełnosprawnościami. To jest kotwica ustawowej dostępności cyfrowej — adresowana do osób, dla których źle zaprojektowana strona bywa ścianą nie do przejścia.

Wątek seniorów i wykluczenia cyfrowego rozwija natomiast wcześniejsze, obszerne stanowisko Razem w sprawie cyfryzacji z 2018 r., do dziś spójne z linią programową. To tam partia nazwała walkę z wykluczeniem cyfrowym osób starszych, uboższych i z mniejszych miejscowości osobnym zadaniem państwa i powiązała ją z konkretami: zapewnieniem każdemu gospodarstwu domowemu bezpłatnego dostępu do szerokopasmowego internetu, systematycznymi zajęciami z obsługi nowych technologii w gminnych ośrodkach kultury oraz udostępnieniem najważniejszych usług publicznych w internecie „w intuicyjnej formie, a dla osób, które wolą kontakt osobisty" — zaoferowaniem wsparcia urzędników. Już wtedy padła też zapowiedź, że wszystkie strony i serwisy administracji publicznej mają być przystosowane dla osób z niepełnosprawnościami, co program z 2025 r. podnosi do rangi zobowiązania.

Zestawione razem, oba dokumenty składają się na spójną propozycję, w której warto rozróżniać, co skąd pochodzi:

Obowiązek dostępności stron administracji — z programu 2025 (pkt 5): wszystkie serwisy publiczne mają spełniać wymogi dostępności dla osób z niepełnosprawnościami, zgodnie z obowiązującym standardem WCAG.
Polski język migowy jako język mniejszości — z programu 2025 (pkt 5): status języka, który przekłada się m.in. na tłumaczenia w kontakcie z urzędem i w serwisach publicznych.
Usługi dostępne online i offline — ze stanowiska 2018: najważniejsze sprawy załatwialne przez internet w intuicyjnej formie, a dla wolących kontakt osobisty gwarancja wsparcia urzędnika.
Realna walka z wykluczeniem cyfrowym seniorów — ze stanowiska 2018: powszechny, tani internet plus systematyczna nauka obsługi technologii dla dorosłych, żeby dostęp szedł w parze z umiejętnością korzystania.

Sensem tej całości jest odwrócenie logiki, w której cyfryzacja oszczędza państwu pieniądze kosztem tych obywateli, którzy nie nadążają za tempem zmian. O sprawności dostępnego państwa nie świadczy więc sama liczba usług przeniesionych do sieci, tylko to, czy poradzi sobie z nimi także osiemdziesięciolatka bez smartfona i osoba niewidoma korzystająca z czytnika ekranu — bo dopiero wtedy cyfryzacja nikogo nie wypycha z obiegu spraw publicznych.

Ta sama zasada — że instytucje publiczne mają być otwarte i zrozumiałe dla każdego, a nie tylko dla obytych — łączy dostępność e-usług z jawnością samego państwa. Kiedy Razem postuluje bezpłatny państwowy system informacji prawnej dostępny dla każdego obywatela, chodzi o dokładnie ten sam odruch: wiedzę o własnych prawach i o działaniu administracji traktować jako dobro wspólne, a nie towar dla tych, których stać na prawnika. Piszemy o tym w siostrzanym serwisie o uczciwej, jawnej polityce, bo dostępny urząd i przejrzyste państwo to dwie strony tej samej idei — instytucji zbudowanej dla obywatela, a nie odwrotnie.